Аделаида

ГӀала кхоьллина 1836 шарахь, цуьнан цӀе тиллина 1830—1836 шерашкахь паччахьалла динчу Британин паччахьан Вильгельм IV-гӀачун зудчун Аделаидан паччахь-аьзнин сий деш^[6].

Оьрсийн маттахь, реформа хилале хьалха хиллачу орфографехь, «Аделаида»^[7] цӀе кхоллаелла, 1918-чу шарахь оьрсийн меттан реформа йинчул тӀаьхьа а хийца ца елла. 1973 шеран мартехь официалехь чӀагӀйира ингалсан географин цӀераш оьрсийн маттахь дӀасаяржоран бакъонаш. Карладаьккхинчу транскрипцин бакъонашца гӀалин цӀе хила еза «Аделид»^[8]. Амма гӀалин ламастан кеп ларйира «Аделаида» цӀеран. 1986 шарахь Хийрачу пачхьалкхийн географин цӀерийн дошам тӀехь а дӀаязйира цӀеран стандартан нийсаяздар ламастан кепехь «Аделаида», иза тӀедиллина дара массо а советан министерствоша, ведомствоша, учрежденеша, предприятеша, организацеша лело.

Аделаида лаьтта Флерье ахгӀайренан къилбехьа, Аделаидан аренашкахь, Сент-Винсентан заливан малхбалехьа лохачу Маунт-Лофти лома тӀекхаччалц. Австралин статистикан бюрон зерашца, Аделаидан ерриг гӀалин майда ю 870 км², иза лаьтта йуккъера 50 метр лакхахь хӀордан тӀегӀанал. Лофти лам гӀалин малхбалехьа лаьмнашкахь лаьтта, 727 метр лекха бу. Иза йу гӀалин а, Къилба Австралин Барран къилбехьа лаьттачу декъехь а уггаре лекха меттиг. Ингалсхой бахале хьалха Аделаидан кхузаманан дукхаха йолу меттиг Ӏаьмнаш дара, бердашца Ӏаьмнаш долу латтанаш бен дацара. КӀоштехула лела масех хи а, Ӏовраш а. Царах уггаре а даккхийнаш ду Торренс а, Онкапаринга а хиш. ГӀалина теза хи кхачадо масех резервуарера, царех уггаре йоккханиг — Маунт-Болд а, Хаппи-Валли а — ах сов гӀалин хин хьашташ кхочушдо.

Аделаидехь Дуьненайукъара хӀордан климат йу, дукхах долу догӀанаш Ӏаьнан заманахь хуьлу. И гӀала уггаре а екъа ю Австралин массо а яккхийчу гӀаланашна юкъахь. И гӀала уггаре а екъа ю Австралин массо а яккхийчу гӀаланашна йукъахь. Аьхка йочанаш чӀогӀа хала ю хьалххе дӀахаийта, дукхахьолахь кӀезиг а, наггахь бен ца хуьлу. Ӏаьнан муьрехь, дукхахьолахь, кхачам боллуш йочанаш хуьлу, дукхахберш июнь баттахь хуьлу (юккъера барамехь 80 мм гергга). Ӏаламат наггахь бен ца хуьлу мороз, уггаре а билгалйолу меттигаш 1908 шеран июлехь а, 1982 шеран июлехь а, юкъара цу меттигехь ло ца догӀу, Лофти лам тӀехь а, Аделаидан лаьмнин цхьайолу кхин меттигаш а йоцург.

Британин бахархой дӀатарбалале Аделаида кӀоштахь бехаш бара Каурна аборигенаш. Церан долахь яра таханлера Аделаидан аренаш а, цунна гонаха йолу меттигаш а, къилбехьа Джервис-мыс тӀера къилбехьа Порт-Уэйкфилде кхаччалц. Тайпанан шатайпа ламасташна юкъахь дара гӀалина гонаха долчу лаьмнашкахь Ӏуналла деш йолу хьуьнан цӀераш. Европан бахархой охьаховшар бахьана долуш аборигенаш цу территореш тӀера дӀабаьхна, 1852 шо кхачале, бахархойн дӀаязбарца, церан терахь хилира 650 стаг, тайпанан терахь хаддаза лахлуш дараь^[9][10].

Къилба Австрали официалехь керла Британин провинци санна дӀакхайкхийра 1836 шеран 28 декабрехь, хӀинцалера Аделаидан Гленелг Северан йистехь йолчу ширачу эвкалиптан диттана уллехь. Тахана и де Къилбаседа Австралехь Proclamation daу ду. Керлачу колонин коьрта шахьар ян меттиг хаьржина а, план хӀоттийна а вара полковник Уильям Лайт. Аделаида хилира маьрша дӀатарбеллачу нехан колонин центр, цо гарантии лора гражданийн маршонаш а, динан Ӏазапех маьрша хилар а. Цуо къастайо гӀала Сиднейх я Хобартех, уьш дӀайолаелира бехкебечийн меттигаш санна.

Аделаидан хьалхара истори билгалъяьлла экономикан стабилалла йоцуш хиларца а, говза доцу куьйгаллица а. Къилба Австралин хьалхара инарла-губернатор Хиндмарш Джон кест-кеста дов дуьйлура Лайтца гӀаланаш ярца а, кхиорца а доьзна. Аделаидана гонаха долу дӀасалела лаьмнаш дохка кечдина хилла Лайто. 405 км² латта дохка лерина дара. ГӀалин экономика тояла йолаелира 1838 шарахь, Керла Къилба Уэльсера а, Тасманера а даьхни чудаийтича. УьстагӀий лелор а, шерша йохкар а хилира регионан хьалхарчу экономикан бух. Оцу хенахь Лайтан латтанаш дохка кечдарехь бина болх чекхбаьлла, хьалхарчу колонисташна даккхий дакъош кховдийра. 1860 шо кхачале гӀалина го бина ялтан аренаш яра къилбехьа Энкаунтер-Бейра къилбехьа Клере кхаччалц.

1838 шо чекхдолуш Хиндмарш губернаторан дарже хийцира Джордж Голеро, цо дӀайолийра губернаторан резиденци а, полицин казарма а, ткъа иштта Аделаид-портехь пристань а, таможнин цӀа а дан. Ӏедалан белхахошна а, миссионерашна а лерина хӀусамаш а, иштта масех полицин декъе а йира. Цуьнан заманахь гӀалин экономика хьалаяьлла, амма хьал-бахам генахь бара: колони хаддаза декхаршца яра, Лондонера ахчанца гӀо дарх тешна, хи тӀехь йисархьама.

1841 шарахь Голер юхакхайкхира, цуьнан метта сэр Джордж Эдвард Грей хӀоттийра. Оццу шарахь Глен Осмондехь карийра дети, юьртабахаман хьал хьаладаьлла, ерриг штатехь маьӀданийн операцеш хьалаяха йолийра. Грей губернаторан даржера дӀавоьдучу хенахь гӀало экспорт йора мах, кӀади, чагӀар, стоьмаш, ялта, иза дикка тоделира 1842 шарахьчул, цу хенахь гӀалин цӀенойн кхоалгӀа дакъа дӀатесира.

]]

Аделаидан йохк-эцаран зӀенаш йисинчу Австралица кхоьллина 1853 шарахь, гӀалин вахархочо Фрэнсис Каделла Мюррей хи тӀехь кхиамца кеманаш лела долийча. 1856 шарахь Къилба Австрали ша-шена урхалла деш йолу колони хилира, Британин парламенто керла конституци тӀечӀагӀйича. Къайлаха кхажтасар юкъадаьккхира, шина палатан парламент хаьржира 1857 шеран 9 мартехь, цу хенахь территорин бахархойн терахь дара 109 917 стаг^[11].

2011 шеран бахархойн дӀаязбарца Аделаида метрополин кӀоштан бахархойн терахь дара 1 230 000 сов стаг, иза Австралин уггаре дукха бахархойн терахьца пхоьалгӀа гӀала ю. 2002—2003 шерашкахь бахархойн терахь алсамделира 0,6 %, ткъа пачхьалкхан юккъера барам бара 1,2 %. Къилба Австралин ерриг бахархойх гергарчу хьесапехь 70,3 % Аделаида метрополин кӀоштахь бехаш хиларна, Къилба Австрали лоруш ю уггаре а централизаци йинчу штатех цхьаъ. Бахархойн терахь алсамдалар дӀаяздина коьрта меттигаш яра Аделаидан йистош йолу Mawson Lakes а, Golden Grove а. ГӀалин бахархоша дӀалаьцна 341 227 цӀа, 54 826 ах-цӀенош я таунхаусаш, 49 327 квартир. ГӀалин хьал долу а, дешна а бахархой гулбелла хӀордан йистера кӀошташкахь (масала, Брайтон а, Халлетт-Ков а), малхбален кӀошташкахь (Тасмор а, Норвуд а), къилба-малхбален кӀошташкахь (Бернсайд а, Уотерфолл-Галли а). ХӀора пхоьалгӀа бохург санна гӀалин вахархо (17,9%) университетан дешар дешна ву. Сийна кочарца белхан меттигаш йолу гӀалин бахархойн терахь лахделира 1991 шеран бахархойн дӀаяздарца белхан хенашкахь болчу бахархойн 62,1 % хиллачуьра 2001 шеран бахархойн дӀаяздарца 52,4 % кхаччалц.

Дукхахболчу бахархоша шаьш керста лору: католикаш (22,1 %), англиканаш (14,0 %), пресвитерианцаш (8,4 %), православин (3,8 %). Гергарчу хьесапехь 24 % бахархой цхьана а килсаца шаьш ца нисло, иза хаъал лакхара ду къоман 18,7 % терахьал.

Аделаидан бахархой сиха къанлуш бу, кхечу Австралин яккхийчу гӀаланашкахьчул. ГӀалин бахархойх жимма сов четверть (26,7 %) бу 55 шо а, цул лакхара а хенаш йолуш, махкахь юккъера барам 24,3 % бу. Аделаидехь уггаре кӀезиг ду 15 шо кхачанза бераш, 17,8 % гӀалин бахархойн, махкахь юккъера барам 19,8 % бу.

Австралин арахьа бина гӀалин бахархойн дакъа ду 23,7 % (262 367) дерриг бахархойн. Царех дукхахберш беха къилба-малхбузехь (Вудвилл а, Атол-парк а) а, гӀалин юккъера кӀошташкахь а. Кхечу пачхьалкхашкахь бина бахархойн уггаре а ладаме тобанаш ю Англера (7,3 %), Италера (1,9 %), Шотландера (1,0 %), Вьетнамера (0,9 %), Грецера (0,9 %) нах. Ингалсан мотт боцург, уггаре а даьржина меттанаш ду италхойн (3,0 %), грекийн (2,2 %), вьетнамхойн (1,2 %), мандаринийн (0,8 %), кантонийн (0,7 %)^[12].

Аделаида дика кечйина гӀала ю, цуьнан план хӀоттийна Австралин хьалхара гӀалин планировщик полковник Уильям Лайт. Аделаидан урамаша сетка кхуллу, юккъехь пхиъ коьрта майданаш («чоьхьара гӀала») а, гӀалин юккъе гонаха хаддаза паркийн ринг а йолуш. Аделаидан урамеша меш хуьллу, юккъехь пхиъ коьрта майданаш («чохьъяра гӀала») а, гӀалин юккъе гонаха хаддаза паркийн ринг а йолуш. Аделаидан урамеша меш хуьллу, юккъехь пхиъ коьрта майданаш («чохьъяра гӀала») а, гӀалин юккъе гонаха хаддаза паркийн ринг а йолуш. Цунна реза вацара штатан хьалхара губернатор Хиндмарш Джон а. Амма Лайт шен юьхьанца хиллачу гӀалина хьалха хиллачу хьажарца лаьттира, дуьхьалонаш эшош. Оцу планировко гӀалина дуккха а аьттонаш лора: юьхьанца дуьйна Аделаида дозалла дора шуьйра, дуккха а асанаш йолу некъашца, гӀала лела чӀогӀа атта яра, цуьнан юккъе го бина хаза паркаш яра. Аделаидехь шиъ гонан некъ бу, логикан дӀадахьар ду юьхьанца хиллачу гӀалин планан. Чоьхьара ринг паркийн йистехь лела, ткъа арахьара ринг гӀалин юккъера арахьара йистехь лела^[13].

ГӀала шорлуш, иза мелла а совъяьлла Лайтан юьхьанца хиллачу планал. Дуккха а спутникан гӀаланаш йира XX бӀешеран шолгӀачу декъехь, царех уггаре яккхийнаш яра Солсбери а, Элизабет а гӀалин къилбаседехьа. Тахана, цара буьззинчу барамехь го бина гӀалин юккъе. Аделаида-Хиллс регион кхиар дӀадоладелира Къилба-Малхбален шоссе ярца. ГӀалин къилбаседехьа гӀала кхиаро оьшуш дира Къилбаседа экспресс-некъ бан. Керла некъаш бен дац кхуьуш йолчу гӀалин проблемашна дерзор. O-Bahn олуш йолу машен 1980-гӀа шерашкахь Аделаидана хьалха хӀиттинчу транспортан халонашна шатайпа дерзоран масал ду^[14]. 1980-гӀа шераш чекхдовлуш гергара Голден-Гроув гӀалин йист кхиар лара мегар ду кхиаме гӀаланаш ярна масал. Юкъара керла меттигаш дика интеграци еш яц юьхьанца хиллачу гӀалин плане, шира гӀалин йистош санна, цундела Аделаидан транспортан системина цхьацца халонаш ю, амма уьш юста йиш яц Мельбурнан я Сиднейн некъан проблемашца.

Аделаидан коьрта экономикан дакъош ду материалаш арахецар, тӀеман индустри а, таллам а, сервисаш а. Кхузахь ю коьрта тӀеман а, говзанчийн а, талламийн а зонаш. Царна юкъахь яра Holden а, Mitsubishi а автомобилийн заводаш а, ткъа иштта медицинан гӀирс а, электроника а еш йолу компанеш а. Австралехь еш йолчу массо а машенех ах гергга Аделаидехь вовшахтоьхна яра^[15]. Карарчу хенахь дӀакъевлина ю Holden а, Mitsubishi а заводаш, иштта Toyota а, Ford а заводаш. Австралехь кхин арахоьцуш яц машенаш. Дуьненаюкъара медиа-конгломерат News Corporation кхоьллина, 2004 шо кхаччалц штаб-квартира яра Аделаидехь, хӀинца а Руперт Мердока шен «синан цӀа» лору иза. Австралин уггаре йоккха мехкадаьтта доккху компани Santos (Къилба Австралин Къилбаседа Территорин мехкадаьтта лехар), Австралин гӀараяьлла пиво деш йолу Coopers, коьрта йохка-эцаран синтар Harris Scarfe, Австралин шолгӀа йоккха инвестицин компани Argo Investments Limited — ерриге а Аделаидехь ю. Къилба Австралин коьрта банк 1992 шарахь дуьйна йохар бахьана долуш пачхьалкхан декхар ира алсамделира (4 млрд австралийски долларшка кхаччалц). Цо пачхьалкхан Ӏедал декхаре дира рогӀ-роггӀана масех харжамийн муьрехь мачаш лелочу бюджетца болх бан, хаддаза харжаш лахйеш, цуо шен рогӀехь новкъарло йора гӀалин а, пачхьалкхан а экономикан кхиарна. ТӀаьхьарчу хенахь декхар хаъал лахдина, мехкан Ӏедалан аьтто бина ААА+ кредитан рейтинг юхаерзо^[16]. Къилба Австралин экономика, Аделаидаца гергара йолу, кхидӀа а сиха кхуьуш ю, пачхьалкхан ерриг экономикал^[17].

Аделаидехь Австралин тӀеман индустрин доккха дакъа ду. Оцу компанеша шарахь миллиард сов Австралин доллар ахча ло пачхьалкхан бюджете. Австралин тӀеман секторан 70 процент компанеш ю Аделаидехь. Ӏедалан коьрта тӀеман Ӏилманан-талламан институташ, тӀеман Ӏилманан а, технологийн а организаци, кхин а тӀеман индустрин субъекташ ю Аделаидан Солсбери гӀалин йистехь, Эдинбурган тӀеман базана гергахь. Кхин тӀеман компанеш (масала, Saab Systems) ю Аделаидан технологийн паркехь. Осборнан индустрин йистехь йолчу Австралин хӀорда бухара кеманийн корпорацино кечдо а, арахоьцу а Австралин Коллинз классан хӀорда бухара кеманаш^[18] дукха хан йоццуш 6 млрд доллар контракт елира керла кеманаш лелочу кеманаш дан^[19].

ГӀалин ерриг белхан бахархойн терахь ду 466 829 стаг, царех 62,3 % очно болх беш бу, 35,1 % очно болх беш бу. ТӀаьхьарчу шерашкахь тенденци ю ханна болх бечу нехан терахь алсамдаларан (контрактца а), церан дакъа 1991 шарахь 11,6 % хиллачуьра тахана кхоалгӀа дакъа гергга кхаьчна. 15 % белхан бахархой белхаш беш бу говзаллин говзаллехь, 5 % гӀишлошъярехь, 15 % йохк-эцарехь, 11 % бизнесехь, 7 % дешарехь, 12 % могашалла Ӏалашъяран а, социалан гӀуллакхдаран а декъехь. шо сов хан йолчу нехан юккъера индивидуальни даьхни дара кӀаранна 447 доллар, махкахь юккъера барам бара 466 доллар. Доьзалан юккъера барам бара кӀаранна 1137 доллар, махкахь юккъера барам бара 1171 доллар^[20]. Аделаидехь дахаран мах а, бахаман мах а хаъал лахара бу кхечу Австралин гӀаланашкахьчул. Аделаидехь юккъера цӀийнан мах ах бу Сиднейхь, гергарчу хьесапехь 75% бу Мельбурнехь. Юккъера белхазалла 2007 шеран мартехь яра 6,2 %^[21]. Къилбаседан кӀоштан бахархошна юкъахь белхазалла хаъал лакхара ю Аделаидан кхечу регионашкахьчул 8,3 %, ткъа малхбален а, къилбаседан а кӀошташкахь и гайтам юккъерачу барамна лахара бу 4,9 % а, 5,0 % а^[22].

Аделаида лаьтта Австралин континентан къилбаседан декъан юккъехь, цундела иза ю пачхьалкхан малхбален а, малхбузера а регионашна юкъахь зӀе латтош йолу коьрта транспортан центр. Аделаида лайтта Австралин континентан къилбаседан декъан юкх, цундела иза ю паччахьан малхбален а, малхбузера а региональни юкх зӀе латтош йолу кожрта транспортан центр.Аделаида-Гленелг трамвайн лини дукха хан йоццуш яхйира, меттахӀоттийра, хӀинца гӀалин юккъехула къилбаседехьара къилба-малхбузе кхаччалц лела. Исторехь Аделаидана гонаха лелар дуьстича атта хилла кхечу Австралин коьртачу гӀаланашца дуьстича, гӀалин хьалхарчу деношкахь дуьйна шуьйра урамаш а, дуккха а асанаш йолу некъаш а дар бахьана долуш. Аделаидах забарца олура «20 минотехь лела гӀала» — оццул хан оьшура, юккъера барамехь, йистера бизнесан центре кхача. Амма тӀаьхьарчу хенахь некъан маша къийсам латтош бу, машенаш алсамйовларца къийсам латтош^[23].

Аделаидехь кхоъ коьрта автомагистраль ю, царех шиъ экспресс-некъаш ю. Къилба-Малхбален экспресс-некъано гӀала йоьзна ю Аделаида-Хиллсца, дӀайоьду малхбалехьа Мюррейн тӀай тӀе кхаччалц. Порт-Риверан Къилбаседа экспресс-некъаро уьйр латтайо Аделаидан портца федералан автомагистралца. Къилбаседа экспресс-некъ — юхаберзалуш йолу шоссе, Аделаидан къилбаседан йистошца уьйр латтайо гӀалин юккъеца. Аделаидан къилбаседан йистера Голеран гонаха йолу объездан шоссе а лела транспортан аьтто болу коридор санна. 2008 шарахь керлачу сихачу некъан (Къилбаседан сихачу некъан) гӀишлошъяр дӀадоладелира, цуьнца цхьаьна Къилбаседан шоссе меттахӀотторца, цу юкъахь иза шордар а, масех дӀасакъастаран меттиг яр а. И проекташ чекхъяхарца аьтто хир бу къилбера къилбехьа некъан дӀасалеларехула, гӀалин юккъехула чекх а волуш, арахьара къилбаседан йистош вовшахтохаран проблема дӀаяккха^[24].

Аделаидан дуьненаюкъара аэропорт, иза ю гӀалин малхбузехь (гӀалин юккъера ворхӀ километр бен генахь), Австралин уггаре керла а, кхузаманан а аэропортан терминал ю. Цо шарахь 6,3 миллион пассажир лелаво. Чоьхьара а, дуьненаюкъара а рейсаш цхьаьнатоьхна йолу аэропортан гӀишло йина ширъеллачу терминалан метта. Аэропортан сертификат ю массо а тайпана кеманаш лело, шайна юкъахь Airbus A380 а йолуш. 2007 шеран мартехь Аделаидан аэропорт дуьненаюкъара шолгӀа меттиг дӀалаьцна 5—15 млн пассажиран категорехь, цунах догӀу совгӀат делира цунна^[25]. Аэропортехь цхьана хенахь 27 кема дӀасалела йиш ю, сахьтехь 3 эзар пассажир дӀасалела йиш ю. Аделаидан шолгӀа аэропорт «Парафилд» лелайо коьртачу декъана юкъара авиацин операцешна. ГӀалин юккъера 18 километр къилбехьа ю иза.

ГӀалин дуьххьарлера дарбан цӀа дара 1840 шарахь кхоьллина Аделаидан паччахьан дарбан цӀа (RAH). Тахана иза ю гӀалин уггаре а яккхийчу дарбан хӀусамех цхьаъ а, Аделаидан университетан медицинан школин хьехаран меттиг а. Дарбан цӀийнан ницкъ бу 705 маьнги тӀехь. Кхин РАХ отделаш, алсам леррина сервисаш йолуш, лаьтта Аделаидан йистехь — Хэмпстедан реабилитацин центр Нортфилдехь а, Гленсайдехь а. Кхин а Аделаидехь могашалла Ӏалашъяран коьрта объекташ ю зударийн а, берийн а дарбан цӀа (305 маьнги), иза ю гӀалин къилбаседан декъехь; паччахьан Елизаветин дарбан цӀа (340 маьнги), иза ю Вудвиллехь; а, Флиндерсан медицинан центр а (500 маьнги), иза ю Бедфорд-паркехь. И дарбан хӀусамаш йоьзна ю медицинан школашца — Аделаидан университетца а, Флиндерсан университетца а.

2007 шеран июнехь штатан Ӏедало дӀакхайкхийра гӀалин могашалла Ӏалашъяран дакъа шордан планаш, цу юкъахь яра керла дарбан цӀа яр карарчу хенахь юккъера вокзална малхбузехь шира цӀерпоштнекъан рельсаша дӀалаьцначу латтанаш тӀехь. Керла дарбан цӀа хир ду Паччахьан лазаретан метта. Цуьнан хир ю 800 маьнги а, 1,7 миллиард сов доллар мах а хир бу цуьнан^[26].

И планаш йоцург, къилбаседехьа йолчу Флиндерсан медицинан центран а, Элизабетехь йолчу Лайелл МакЭвинан дарбан цӀийнан а дикка шордар дӀакхайкхийра. ТӀаьххьарниг хир ю къилбаседан йистошна коьрта медицинан центр. Паччахь-аьзнин Елизаветин дарбан цӀа а, Модберин дарбан цӀа а, Норланган дарбан цӀа а говзанчашна хирургин центраш ян лерина ю^[27].

• Миграцин музей.

Аделаидехь школехь дешар тайп-тайпана пачхьалкхан а, долахь а йолчу школашкахь дӀахьо, иза штатан Ӏедалан декхар ду. Дешаран хьукматаш болх беш ю Къилба Австралин дешаран сертификатан (SACE) я Дуьненаюкъара бакалавриатан (IB) гурашкахь.

Аделаидан лакхара дешаран система дика кхиъна ю, TAFE ялх Ӏаморийн центрех пхиъ еккъа цхьана гӀалин юккъехь ю. И центраш лерина ю университетан доцу лакхарчу дешаран, мехала альтернатива луш. Аделаидехь ю Къилба Австралин кхоъ а университет. Аделаидан университет ялх тобанан декъашхо ю, Австралин уггаре а ширачу кхаа университетех цхьаъ ю. Университетан ерриг а гӀалахь пхи кампус ю. Къилба Австралин университет кхоьллина 1991 шарахь Къилба Австралин технологин институт а, Къилба Австралин аспирантуран колледж а цхьаьнакхетарца. Цуьнан пхеа кампусах йиъ ю гӀалина юкъахь, шиъ гӀалин юккъехь. Бедфорд-паркехь йолу Флиндерсан университетан цӀе тиллина ю британин пионеран а, талламхочун а Мэтью Флиндерсан цӀарах, иза кхоьллина 1966 шарахь. Оцу жимчу университетан юкъайогӀу медицинан школа а, Флиндерсан медицинан центр а. Ӏамеркан коьртачу долахь йолчу университето Карнеги Меллон 2006 шарахь Аделаидехь ши кампус схьайиллина, Австралин а, Ӏамеркан а дипломаш луш. Хайнцан школа информацин технологийн а, пачхьалкхан урхаллин а говзанча ю, иза лаьтта гӀалин дагчохь, Викторин майданахь. Цуьнан важа кампус лерина ю хаамийн гӀирсийн а, самукъадаккхаран а Ӏилманашна. Оцу институташа дӀаоьцу Австралера а, дозанал арахьара а дуккха а студенташ, гӀо до Аделаидан «Дешаран гӀала» цӀе хиларна^[28].

SABRENet — оптиковолоконни информационни маша, Аделаидан ерриг университеташ, технологин паркаш, Ӏилманан-талламан центраш, колледжаш, цхьайолу школаш цхьана информацин меттигехь вовшахтуху.