Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Шира Керла шо Россехь

Шира Керла шо Россехь (йа Россин Керла шо ширачу хатӀца) оьрс. Старый Новый год в России— офицалехь доцу[1] йукъараллин рузман Ӏийд ду, иза Россехь даздо 13-чу дера 14-чу январе дехьайолучу буьйсана[2].

Шира Керла шо — иза ламастан Керла шо ду, амма юлианан рузманца (ширачу хатӀца). Официально тӀеэцначу григорианан рузманца (керлачу хатӀца) 13—14 январь — иза юлианан рузманца 31 декабрь — 1 январь йу.

Шира Керла шо йукъадалар доьзна ду 1918-чу шеран йуьххьехь Росси юлианан рузман тӀера григорианан рузман тӀе дехьайаларца, оцу хийцамо терхьаш 13 де хьалхатеттира[3].

ХӀокху Ӏийдан ладаме хиларан бахьана йу Оьрсийн православин килс керлачу хатӀца дехьайаьлла цахилар. Керлачу хатӀца Рождество 7 январехь хуьлу, амма Керла шо ламастца Рождествол тӀаьхьа хила дезаш ду. Цул совнах, православин керстачарна григорианан Керла шо мархин муьрехь нисло, оцу хенахь шуьйра йуург-малар а, самукъадаккхар а динехь ца магадо.

Шира Керла шо кхечу мехкашкахь а даздо — дукхахьолахь килсаш юлианан рузманна тӀетайна йолчу меттигашкахь.

Йукъадалар

Византин заманал хьалха Русехь Керла шо мартехь даздора. X-чу бӀешарахь Византийн Ӏаткъамца а, Русь керсталле йерзарца(оьр.)нохч. а Керла шо 1 сентябрехь даздар йукъаделира (325-чу шарахь хиллачу Хьалхарчу Никейн соборан сацамца[4]). 1342-чу шарахь Москохан килсан соборехь сацам бира килсан а, гражданнийн а шо 1 сентябрехь воладарна. Пётр Хьалхарчо 1700-чу шарахь Керла шо 1 январе дехьатеттира, оццу хенахь шераш дагардар а хийцира — «дуьне кхоьллинчу хенахь дуьйна» бохучун метта «Ӏийса пайхамар винчу хенахь дуьйна» аьлла[3][5].

1918-чу шарахь Халкъан комиссарийн совето (Совнарком) реформа йира юлианан рузман тӀера григорианан рузман тӀе дехьабовларца. Ширачу а, керлачу а терхьашна йукъахь йолу башхалла 13 де йара. Оьрсийн православин килса юлианан рузманца йехаш хиларе терра, массо а килсан Ӏийданийн терхьаш керлачу рузманца хьалхатеттира. Иштта, Рождество 7 январехь хилира (амма килсан рузманца иза 25 декабрь йу).

Керла шо даздар а, нагахь иза ширачу ламастца даздой, 13-чу дера 14-чу январе дехьайолучу буьйсана нисделира (ширачу хатӀца иза 31 декабрь — 1 январь йу)[3]. XXII-чу бӀешарахь григорианан а, юлианан а рузманашна йукъахь кхин а цхьа де тӀекхетар ду, цундела Шира Керла шо 14-чу дера 15-чу январе дехьайолучу буьйсана даздийр ду[1].

Шира Керла шо а, Рождество а

Керстналлин агӀор хьаьжча, Керла шо Рождествол тӀаьхьа (7-чу январал тӀаьхьа) хилар нийса ду. Рождествол хьалха верующи нах марха кхобуш хуьлу. Марха достуш йоцу йуург а, самукъадаккхар а оцу хенахь ца магадо. Керла шо 31-чу декабрехь даздеш хилахь, и бакъонаш талхайо. Цул совнах, 1 январь керлачу хатӀца Вонифати мученикан де йу (иза маларх вала гӀо деш волу эвлаяъ лору), цундела оцу дийнахь маларца Керла шо даздар верующи нахана динехь ца магадо.

Ӏийса пайхамар винчу дийнахь дуьйна Крещени кхаччалц святочни денош лаьтта. Оцу хенахь Керла шо даздар христианллин ламасташца догӀуш ду[5][6].

Оьрсийн православин килсано рәсмий кепехь Шира Керла шо ца даздо. Килсан Керла шо (керла шо воладар) 1 сентябрехь даздо (керлачу хатӀца иза 14 сентябрь йу). Иштта 14-чу январехь РПЦ-с Обрезание Господне а, Василий Великийн де а даздо[7].

undefined

ССРС-хь

1966—1967 шерашкахь Михаил Рощина «Шира Керла шо» пьеса йазйира. 1980-чу шарахь экранна тӀебелира сатирийн комеди жанрехь йолу «Шира Керла шо» телефильм. Фильмо гойтура хӀара Ӏийд массо а социалан чкъоьрашкахь даздеш хилар[8].

Таханалера зама

ХӀара Ӏийд башха гӀарайаьлла Россин Федерацехь 2000-чу шерашкахь дуьйна[9]. Керлачу шеран каникулаш деха хиларо а нах хӀара де даздаре хьийзабо[10].

Амма 2024-чу шеран ВЦИОМ-ан талламаша гойту Шира Керла шо даздеш болчу нахан тарам кӀезиг хуьлуш хилар. 2009-чу шарахь 67 % наха иза даздой, 2024-чу шарахь и терахь 58 % кхаччалц охьадижна[2]. Российн бахархойн дукхалла (65 %) и де рәсмий мукъа де дарна дуьхьал йу[11]. Кхечу талламаца, 2024-чу шарахь 38 % наха бен иза даздан ойла ца йира[12]..

ВЦИОМ-о бинчу хаамца, даздарийн ламастна алсам гӀортор йо баккхийчу наха (60 шарел сов болчех 66%), йуьртарчу бахархоша, жигара телехьовсархоша, ткъа цуьнан гӀарайалар лахара ду кегийрхошна а, коьртачу шахьарийн бахархошна а, жигара интернетах пайдаоьцучарна а йукъахь. Иштта дукхахболчу Россин бахархоша (65%) гӀортор ца йо Шира Керла шо официалан дезде хилийтарна[13].

Оццу хенахь бинчу кхечу социологин талламца[14], ВЦИОМ-ан хаамашца дуьстича, кхин а кӀезиг оьрсий бу — 38% гергга — 2024-чу шарахь Шира Керла шо даздан дагахь, царех 33% доьзалца даздан дагахь бара[15]. 5% бен ца хилла даздарийн синкъераме баха дагахь.

Ламасташ

Шира Керла шо — иза рәсмий боцу Ӏийд йу, цундела иза тийна а, сапаргӀат а даздо. Шоьне хӀиттайо йуург-малар, вовшашна совгӀаташ до[10]. Телевизор чухула Керлачу шарахь гойтуш хилла программаш йуха гойту[16].

Халкъан ламасташ

13-чу январехь верующиша Васильев вечер даздо. Оцу суьйрена хьакхин жижигах йина йуург, кролик а, бож а (петух) хӀиттайо. Хьалхарчо хьал кхачор гойту, шолгӀачо гӀуллакхаш аьтто хилар, кхоалгӀачо маршо гойту. Иштта ламаст ду кутья йар — иза даьттах дина хьена худар ду[1].

Цхьаболчу регионашкахь сюрпризаш йолу вареникаш йо. Сюрпризан маьӀна: чӀуг— маре йахарна, ахча — хьал кхачарна, кхоьш — бераш хиларна, тай — некъ барна[17]. Ламастца оцу буьйсана колядки а олу, ряженыйш урамашкахь лела.

undefined

Билгалонаш

14-чу январехь хенан хӀоттаме хьожуш, дерриг шо муха хир ду лору:

  • Къилба мох хьоькхуш хилахь — шо декъа а, дика а хир ду;
  • Буьйсана седарчий дукха хилахь — цӀазамаш дукха хир бу[18];
  • Дитташ тӀехь йал (иней) хилахь — моз дукха хир ду;
  • КӀудал арахьайаккха ца магадора, ирсе хӀуманаш арахьайаккхарна кхерарна. Ахча декхне (долг) далар а дика дац лорура[19].

Кхечу мехкашкахь

Шира Керла шо Россин Федерацехь бен даздеш дац. Иза даздо ССРС-н хиллачу кхечу мехкашкахь, Сербехь, Черногорехь, Румынехь, Грецехь, Швейцарин цхьаболчу кӀошташкахь а. Сербехь а, Черногорехь а оцу дийнах «Жима Рождество» олу[7].

Билгалдахарш

  1. ↑ 1 2 3 Конюхов, «Вокруг света».
  2. ↑ 1 2 Переход года, Коммерсантъ (2024, 13 январь). Дата обращения: 19 февралехь 2025.
  3. ↑ 1 2 3 Викторов В. Этот Новый год. Нешуточные страсти по календарю // ГЕО : журнал. — 2003. — Декабрь (№ 12). — С. 125.
  4. ↑ 1680 лет назад 1 сентября стало началом нового года. РИА Новости (2005 шеран 14 сентябрь). ТӀекхочу дата: 2025 шеран 19 февраль.
  5. ↑ 1 2 Косяков В. На встречу с чудом // ГЕО : журнал. — 2002. — Январь (№ 1). — С. 127.
  6. ↑ Старый Новый год: что это за праздник и какогочисла его отмечать. Название Старый Новый год кажется абсурдным, но этому есть объяснение. РБК (10 января 2023). ТӀекхочу дата: 2025 шеран 19 февраль.
  7. ↑ 1 2 Нина Рыкова. Старый Новый год: история и традиции праздника. Как в России появился обычай отмечать старый Новый год? Lenta.ru (2 ноября 2023). ТӀекхочу дата: 2025 шеран 19 февраль.
  8. ↑ «Старый Новый год» с философской точки зрения. Завтра. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 19 февраль.
  9. ↑ Калачева Ольга. Празднование как индикатор социальных изменений: старые и новые праздники постсоветской России // Телескоп: журнал социологических и маркетинговых исследований. — 2003. — № 1.
  10. ↑ 1 2 Николай Халабузарь. Старый Новый год: праздник, рожденный ошибкой календаря. Курсив (16 марта 2025). ТӀекхочу дата: 2025 шеран 19 февраль.
  11. ↑ Старый Новый год — 2024. ВЦИОМ (2024 шеран 12 январь). ТӀекхочу дата: 2025 шеран 19 февраль.
  12. ↑ Исследование показало, сколько россиян будут отмечать старый Новый год, РИА Новости (09 января 2024). Дата обращения: 19 февралехь 2025.
  13. ↑ Старый Новый год – 2024(оьр.), ВЦИОМ. Новости. Дата обращения: 2 мартехь 2026.
  14. ↑ Исследование показало, сколько россиян будут отмечать старый Новый год (ru-RU), РИА Новости (20240109T0955). Дата обращения: 2 мартехь 2026.
  15. ↑ Старый Новый год: что за праздник(оьр.), Коммерсантъ (9 январехь 2024). Дата обращения: 2 мартехь 2026.
  16. ↑ Соловьева Мария. Как появилась традиция праздновать Старый Новый Год? Культура.РФ. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 19 февраль.
  17. ↑ Плешаков В. Как встречать Старый Новый год? 3 интересные традиции, которые можно взять на заметку. Вокруг Света (2022 шеран 26 декабрь).
  18. ↑ Старый Новый год 2025: история и традиции праздника. Комсомольская правда. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 19 февраль.
  19. ↑ Приметы на Старый Новый год. vfokuse.mail.ru. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 19 февраль.

Литература

Категореш