Шеран заманаш

Шеран заманаш хийцайалар доьзна шарахь планета мелхан гуонаха эклиптикана^[6][7].

Къилбаседа ахгӀайренехь бӀаьсте йолало бекарг беттан 1-гӀа дийнахь а, аьхке — асаран беттан 1-гӀа дийнахь а, гуьйре — товбецан беттан 1-гӀа дийнахь а, Ӏа — гӀуран беттан 1-гӀа дийнахь а.

Шеран заманаш хийцайаларан бахьнаш эклиптикан экъанера дуьненан сема таӀар а, Дуьне Мелхан гуонаха хьийзар а. Сема таьӀна йацахьара дийнан а буьйсанан а йохалла Дуьненан муьлххачу меттигехь а цхьатерра хир йара, дийнахь Малх хьалабер бара цхьаьна локхалле дерриг шарахь а.

Вайн заманахь планетан семано бо орбитан экъанца 66,56° са^[12][13].

Астрономин агӀор шеран муьраш декъало гуьйренан дийнан нийсайаздаран а, Ӏаьнан малхбузан а, бӀаьстенан дийнан нийсайаздаран а, аьхкенан малхбузан мӀаьргонашца а.

Товбецан бутт а, бекарг бутт а дийнан нийсайаздаран йукъахь йолчу муьрехь (22 (23) товбецан баттера 20 (21) бекарг беттан кхаччалц), лаьттан аса дӀасахьажар бахьана долуш, Къилбаседа ахгӀайре дийнан йоцачу декъехь Малхана дуьхьал хуьлу, цундела къилбаседан шуьйраллашна кӀезиг йовхо а, серло а кхачало къилбаседанехьчул. Ӏаьнан заманахь денош доца хуьлу, делкъан малхан меттиг лахара хуьлу Къилбаседа ахгӀайренехьчул, цигахь хӀокху хенахь аьхке хуьлу. Ах шо даьлча Лаьтто шен орбита йухаерзайо. Асанан тийжар хьалха санна дуьсу, амма хӀинца Къилбаседа ахгӀайрен дийнан доцачу декъехь малхана дуьхьал йу, денош доца хуьлу, делкъан йуккъера малх лахара хуьлу, йовхо а, серло а кӀезиг хуьлу. Къилбаседа ахгӀайренехь аьхке йу кху хенахь. Температуран ира хийцадаларш дӀадерзадо планетан атмосферан а, тӀехулара а инзаре йоккха йовхонан инерцино. Йовхонан а, шелонан а механизм тера йу импульсан шуьйраллин модуляцих — йовхонан температура нисйо дийнан серлонан йохаллица.

Лаьттан орбитан эллиптически кеп хилар бахьана долуш шеран муьраш тайп-тайпана йохалла йолуш хуьлу. Къилбаседа ахгӀайренехь гуьйре лаьтта гергарчу хьесапехь 89,8 дийнахь а, Ӏа — 89 а, бӀаьсте — 92,8 а, аьхке — 93,6 а. Къилбаседа ахгӀайренехь цуьнца йогӀуш йолу йохалла йу 92 а, 8 а 93 а, 6 а, 89 а, 8 а, 89 де^[14].

Лаьтта кхаьчначу малхан энергин барамна тӀе а тевжаш, де-буьйса нисдалар а, малхбузан хан а хила йеза шайн-шайн шеран муьрийн йуккъера меттигаш. Амма температуран а, массан а хийцамаш тӀаьхьабаларо (хин а, лаьттан а физикан башхаллаш бахьана долуш) климатан мур тӀаьхьабоккху астрономин муьрашца дуьстича.

Температуран лаг тайп-тайпана хуьлу климатан зоне а, цхьана меттиган кхечу билгалонашка а хьаьжжина. Цундела, масала, цхьайолчу культурашкахь гуьйренан дийнан нийсайаздар гуьйренан йуккъе лору, ткъа вукхара иза гуьйренан йуьхь йу.

• Экваторан поясехь Ӏа а, аьхке а догӀанан мур бу, ткъа бӀаьсте а, гуьйре а мелла а йекъа хуьлу.
• Тропикашкахь поясехь шийла мур — догӀанан мур, ткъа йовха мур — йекъа мур. Амма йаьссачу аренашкахь догӀа ца догӀа тарло ур-атталла шийлачу хенахь а.
• Океанан климатан зонехь (Малхбузера Европа а, Къилбаседа Америкехь Атлантикан хӀордан бердаш а) барамехь йолчу зонехь йочанийн доккхаха долу дакъа хуьлу гурахь а, Ӏаьнан хьалхарчу декъехь а. Шийлачу хенахь поясан дакъошкахь ло кӀажар кхоллало. БӀаьстенан а, аьхкенан а наггахь догӀанаш догӀу, циклонашца цхьаьна. Барамечу континентан а, континентан а климатан зонехь (Малхбален Европа а, Къилбаседа Сибрех а). Гуьйре а, Ӏа а хаъал йекъа хуьлу, ткъа аьхкенан беттанаш уггаре а тӀуьна хуьлу. Муссонан климатан зонехь (Генара Малхбале) охьаоьгу догӀанаш дерриг аьлча санна аьхка чӀогӀа догӀанан кепехь.
• Арктикан а, Антарктикан а поясашкахь шеран муьраш хийцадалар уггар хьалха гойту полярни де а, полярни буьйса а хийцайаларца. ДӀайоьдуш йолу Ӏаьнан оьмар бахьана долуш, охьаоьгучу хин хийцамаш кӀезиг бу, температураш мерзачу меттигна лахахь йуьсу.