Гуьйре
Гу́ьйре — шеран заманех еаннах цхьаъ, аьхкенан а, Ӏаьнан а йукъахь. Гуьре — дехьаваларан зама, оцу хенахь хаалуш де дацло, тӀаьхь-тӀаьхьа охьайолу гуонахьарчу хьолан температура.
.jpg)
Рузманан гуьйре
Иза лаьтта кхаа баттахь: Къилбаседа ахгӀайренехь сентябрь, октябрь, ноябрь а, Къилбаседа ахгӀайренехь март, апрель, май. Иза нисло метеорологин бӀаьстенца.
Астрономин гуьйре
Астрономин гуьйре тӀаьхьа йогӀу календаран гуьйренал:
| Рузманан | Астрономин | |
|---|---|---|
| Северное полушарие | 1 сентябрь — 30 ноябрь | Осеннее равноденствие (22—23 сентября) — зимнее солнцестояние (21—22 декабрь) |
| Южное полушарие | 1 март — 31 май | Весеннее равноденствие (20—21 марта) — летнее солнцестояние (20—21 июнь) |
Климатически гуьйре
Европин Российн йуккъерчу шораллашкахь гуьйре шартан пхеа подсезонашка йекъа мега[1].
1-ра подсезон — гуьйренан йуьхьиг (лахьанан беттан чеккхенгара гуьйренан нийсаналлин де кхаччалц йоьду, товбецан (сентябрь) беттан 22—23 деношкахь). Иза йолало дакхаран, диттийн а, уьшалган а баьццарчу къорашкахь хьалхара можа хесаш гучадовларца, ткъа чекхдолу, басахь долу а, баьццара а гӀан барам цхьабосса хуьлуш. Хьаннашкахь опёнкаш йовлу, ткъа хӀаваэхь — летуш долу маша. Хи шийла долуш ду, амма доккхачу хишкахь иза цхьабосса ца хуьлу, лакхарчу тӀегӀанера долалуш.
2-гӀа подсезон — дешийн гуьйре (гуьйренан нийсаналлин ден дуьйна эсаран (октябрь) беттан йуккъе кхаччалц). Оцу подсезанехь диттийн гӀаш кхин а чӀогӀа можало — хлорофилл болх бан соцу. Къилбаседехь деха кхелха олхазарш къилбехьа дӀадовла долало. ХӀаваан температура хӀинца а дукха лакхара йу, и мур бу гӀаланашкахь кхеран зама (отопительни сезон) йолалуш.
3-гӀа подсезон — кӀоргера гуьйре (эсаран (октябрь) беттан шолгӀа дакъа — лахьанан (ноябрь) беттан йуьхьиг). ХӀокху муьран коьрта башхалла кхелхачу олхазарийн дӀадахар ду. Олхазарш дӀадоьду цхьанаэшшара, йуккъерчу дийнан температура лахлуш хиларна тӀехьаьжжина. Лаьттахь долу хӀава а, хи а сиха шийла долу, церан чуьра дехар кӀезиг болх беш ду. Хьалхара ло далар а хила тарло.
4-гӀа подсезон — Ӏаьнна хьалхе (лахьанан (ноябрь) беттан хьалхара дакъа). ХӀара гуьйренан тӀаьххьара подсезон ду, цуьнан башхалла гӀан эгар ду. Буса дарц хьадар гуттаренна а хуьлу, температура 0-л дӀайолуш хи гӀан меран чохь гӀуоро, тӀаккха иза хада долало — гӀан эгаш долу хьун гӀаш доцуш дуьсу. Ӏаьнна хьалхенан муьрехь хиш тӀехь ша хӀутту, ло дужу, амма лон дарж кхолладелла а дац. Некъаш тӀехь буьйсанна гӀуорамаш хуьлуш хиларна говран некъаш (автомобилашна некъаш) тӀехь дукха хьолахь ша хулу, цундела и мур бу Европин Российн йуккъерчу декъехь машинан долорчара (автомобилисташа) резина хуьйцу.
5-гӀа подсезон — хьалхара Ӏа (лахьанан (ноябрь) беттан шолгӀа дакъа — гӀуран (декабрь) беттан йуьхьиг). ХӀара подсезон чӀогӀа ло душорца а, хенан-хӀоттаман лон дарж кхолларца а, хьалхара дийнан дарцца а башхалла йолуш бу. Йуккъера температура ноль а дӀайолуш йу. Хьалхара дарцош долало. Хьалхара Ӏа чекхдолу гуттаренна а лон дарж кхолладелча, тӀаккха климатан Ӏа дӀахӀоттича.
1-чу а, 2-чу а подсезонашкахь «Бабин аьхке» хила тарло — йовха а, декъа а хенан мур, температура +20..+25 градусел лакха йолуш.
Йовха а, декъа а хенан хӀоттам кхоалгӀачу подсезанехь а хила тарло, хӀетте а ламастаца лору, оцу муьрехь «Бабин аьхке» дӀадоьдуш хилар. КхоалгӀачу подсезанехь температура ишттачу хьолехь +12..+17 бен лакха ца йолу.
Климатан гуьйре а, гуьйренан нийсалла а
Лаьтта тӀе Маьлхан тӀера йогӀучу энергина хьаьжжина нийсалла гуьйренан (товбецан (сентябрь) беттан 22—23 денош) оцу заманан йуккъе хила йезара, климатан гуьйренан. Амма хийн а, лаьттан а физически амалш бахьана долуш температуран хийцамаш халла болуш бу (цуьнан шийла долучу агӀора боларан). Температуран хала хийцадалар хӀора меттахь а, махкахь а тайп-тайпана хуьлу. Российн, масала, гуьйренан нийсаналлин хан гуьйренан йукъ ца лору, амма гуьйренан хьалхарчу, йуьхьан тӀегӀанан чаккхе бен ца лору.
Кхечу меттигашкахь гуьйренан нийсалла гуьйренан йуьхьиг а лора, гуьйренан йукъ а лора, ткъа цкъацца иза цхьанне а ца тесна хуьлу.
Гуьйре тайп-тайпанчу оьздангаллашкахь
Россехь тӀеэцна гуьйре йолалуш лара 1 сентябрехь, аьлчи а, гуьйренан зама сецца цхьаьна йогӀу рузманан гуьйренца. Къилбаседа Америкехь гуьйре сецца цхьаьна йогӀу астрономин гуьйренца.
XVIII бӀешо кхачале Москохан олаллехь гуьйре лаьттара 23 сентябрера Ӏийса пайхамар وصلة= вина де кхаччалц — аьлчи а, 25 декабрь кхаччалц. ХӀора шеран заманахь лорура 91 де а, 7 минот, 30 секунда. Нохчийчохь хӀинца а лелайо астраномин шеран заманаш.
1348 шарахь Гулам хилла Москохахь, цигахь сацам бина шо мартехь а ца долош сентябрехь дуьйна доладан. XV бӀешарахь дуьйна керла шо долалора 1 сентябрехь, Керла шо даздарех хаамаш гучубовлу XV бӀешо чекхдолуш. «Парижан московитийн дошамо» (XVI бӀешо) Ӏалаш дина оьрсийн керлачу шеран Ӏидан цӀе: Шерера хьалхара де.
Иштта хьал ду дерриг дуьненахь а. Масала, Ирландехь, къоман метеорологин гӀуллакхца (Met Eireann), гуьйренан беттанаш бу сентябрь, октябрь, ноябрь, амма шира кельтийн ламастан тӀехь бух болу Ирландин рузманца, гуьйренан беттанаш лору август, сентябрь, октябрь[2].
Гуьйре а, Керла шо а
1492-чу шарахь оьрсийн килсо керла шо доладеллачу хенахь хилла де (хьалха Русехь шо 1-чу мартехь доладора) таханлерчу гуьйренан хьалхарчу дийнан тӀе, 1-чу сентябран тӀе, даьккхира. Керла терахь 325-чу шарахь хиллачу Хьалхарчу Никейн Гуламо бинчу билгалдаккхарца догӀуш дара[3].
Ширачу кепаца 1-ра сентябрь кхин а Семёнан Летопроводецан де а дара. Оцу дийнахь гуьйре тӀеӀоттадалар гойтуш ламасташ кхочушдора.
Ӏалам гуьйранна
Гуьйренна, Ӏа а, дарц а тӀедале, гӀаш дужучу ораматийн (диттийн, коллашшан) гӀаш басахь хуьйцу а, охьадужу а. Цхьа хан яьлча дитташ дерзина, гӀаш доцуш дуьсу. Кхин а можало бецаш.
Культурехь
Йалтхьакхарца йолу ассоциацеш
Гуьйренна бовха хӀоттам шийлачуьнца хуьйцу, ткъа кхин а доккхачу декъана мухӀарш цхьанатохар до. И васташ ладаме ду гуьйренна лериначу исбаьхьаллин кхолламашкахь а, литературан произведенешкахь а.
Джон Эверетт Милле, «Гуьйренан гӀаш».
Масала, малхбузан культурашкахь гуьйре дукха хьолахь адаман куьцаца гойту, цуьнан чохь хиларца а, оцу хенахь кхиъначу стоьмашца, хасстоьмашца, шурица а ду. Ткъа ширачу оьрсийн пасхалешкахь гуьйре иштта билгалдоккхуш дара:
«Осень подобно жене уже старе и многочадне, овогда дряхлующи и сетующи, овогда же радуюсися и веселящися, рекше иногда скудота плод земных и глад человекам, а иногда весела сущи, рекше ведрена и обильна плодом всем и тиха и безмятежна; в ней жизнь человека.»
(Ширачу тексташкахь и кхетамаш дуьххьал дӀа гоч бан хала ду, амма коьрта маьӀна: Гуьйре, гӀийла а, сингаттаме а, тӀаккха самукъане а, хьена а йолуш йолчу ширачу, бераш дуккха йолчу зудчух тера йу). Дуккха а ширачу цивилизацешкахь гуьйренна мухӀарш цхьанатохар даздора — иза дукха хьолахь церан календарера уггар ладаме дезденешха цхьаъ дара. Оцу заманан хьехамаш бу Америкин Цхьанатоьхначу Штатийн Баркалалла де, кхин а жугтийн Суккот, иза, диллинчу баттахь даздиначу мухӀарш цхьанатохаран дезденера схьадаьлла ду. Кхин а дукха тера дезденеш ду Къилбаседа-Америкин индейцшкахь, Цийн Беттан дезден а, кхин а дуккха а тера дезденеш. Царна тӀехь латтан совгӀаташна баркаллашца цхьаьна тӀедогӀучу халонан хенах доьзна сингаттамехьа долу цхьа тайпа агӀо а йо.
Сингаттамца йолу ассоциацеш
Поэзехь гуьйре дукха хьолахь сингаттамца доьзна ду. Аьхкенан йовхо тӀедогӀучу шарахь кхаччалц дӀайоьду, Ӏаьнан шело тӀеӀоттало. Стигал сира хуьлу, ткъа нах шайн ойланашка хӀутту . Оьрсийн поэта Фёдор Тютчевс шен стихашкахь иштта хӀуманаш иштта билгалдаьхна:
Обвеян вещею дремотой,
Полураздетый лес грустит…
Из летних листьев разве сотый,
Блестя осенней позолотой,Ещё на ветви шелестит.
Кхин а музыкехь а, поэзехь а гуьйре дукха хьолахь дуьххьал дӀа ностальгица дузу.
Туризм
ГӀан басахь хийцамаш массанхьа а, гӀаш дужу дитташ долчохь, дӀахӀуттушехь, и хилам дуьненан шина меттехь уггар хаза лору, цига дукха туристаш схьаозабо .
Уггар бевзаш бу гуьйренан гӀашкахь чӀогӀа къегина басахь хиларца Канадан доккхах долу дакъа (коьртаниг Малхбален Канада) а, АЦШ а (коьртаниг Керла Ингалс). Ишттачу тайпана шолгӀа регион — Малхбален Ази йу, цу юкъахь Оьрсийчоьнан Генара Малхбале, Цийчоь, Корей, Япони а йу. Масала, Японин Кавагути Ӏам, Фудзияма (Фудзи) вулкана бухахь, ноябрь беттан хьалхарчу декъехь уггар хаза меттиг йу туристашна, цигахь цӀен кӀанен гӀаш ду.
Кхин а безаш бу гуьйренан новкъаш Оьрсийчоьнан Европера къилбаседехьа (Санкт-Петербург, Карели) а, Къилбаседа Европин мехкашка а (коьртаниг иза Швеци, Финлянди йу).
Билгалдахарш
- ↑ Какой бывает осень: пять подсезонов(оьр.), Gismeteo (10 сентябрехь 2018). Дата обращения: 23 октябрехь 2025.
- ↑ Autumn Hemisphere Seasons Temperate Southern Winter Trees. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 23 октябрь.
- ↑ 1680 лет назад 1 сентября стало началом нового года (ru-RU), РИА Новости (20050914T1345). Дата обращения: 23 октябрехь 2025.
