ЧӀерий лецар

ЧӀерийлецар — адамийн экономикан гӀуллакхан уггаре а ширачу кепех цхьаъ йу. Вайн генарчу дайша, архантропаша а, неандерталцаша а, ницкъ кхочура «Ӏаьржачу куьйгашца» кӀорга доцчу хиш чохь чӀерий леца. Амазонкин хӀиндин тайпанашна мелла а «тоьлла» кеп йу, кӀорга йоцучу басешкахь чӀерий лецаран, уьш гаьннашца цец а бохуш, иза детальца дийцира 1950-гӀа шерашкахь 20 шарахь яномами тайпанашна йукъахь йехаш хиллачу кӀайн бразилхочо Валеро Хеленас^[3].

Тешаме археологин тоьшаллаш, чӀерийлецар къаьсташ долу гӀуллакх санна, гарпунех, турех, хьалхалерачу лоьмех пайда а оьцуш, лелаш ду йуккъера палеолитан заманахь дуьйна. Уггаре а шира йевзаш йолу чӀерийлецаран кӀорнеш карийна 2016 шарахь Японехь Окинава гӀайренан тӀехь. Йуьхьанца бинчу мах хадорца, 23 эзар шо ду цу кӀорнешна, уьш йина материал йу хӀордан моллюскийн чкъор^[4].

Дуьххьара чӀерийлецаран машанаш гучубевлла мезолитан муьрехь. Гарпунаша чӀерий леца дуккха а атта дора, хӀунда аьлча гарпунан чаккхенгахь йолчу даьӀахкийн кӀорнеша чӀерий дӀа ца дохура. Машано аьтто бора иза дикка барамехь гулдан а, латто а. Тайп-тайпанчу къаьмнийн мифологешкахь сетки йар шатайпа искусство йу, шаьлтанаш йарца йа кеманаш дарца гергара^[5].

Дуьненан тайп-тайпанчу регионашкахь этнографаша дукха хенахь дуьйна документашца гойтуш йу, ораматийн дӀовш лелош, хьалхалерачу тайпанашна йукъахь хин чӀерийлецаран оригиналан кеп. ТӀаьххьарчух пайда а оьцуш чӀерий леца, хьалха уггаре а готтачу меттигашкахь дӀакъовлура кегийра хиш йа хин Ӏовраш тӀулган, дечигах, асанан дамбашца йа плетенийн къепешца. ТӀаккха ораматан орамаш дӀа а хьекхна, йа церан гаьннаш а, гӀаш а дӀа а хьекхна, лакхахь долчу хи чу кхуьссура. Цул тӀаьхьа масех минот йаьлча, кийра хьала а лелхаш, дӀовш делла чӀерий гулбина цара.

ЧӀерийлецар хилира ширачу адамийн кхоалгӀа уггаре а мехала говзалла, гулдар а, таллар а дӀадаьхьначул тӀаьхьа. Дукха тайпанашна иза хилира хьалхара рицкъанан хьоста (масала, Къилбаседа Америкехь къилба-малхбузехь долчу цхьадолчу тайпанашна). ЧӀерийлецар дукхахьолахь цхьаьнатоьхна хилла гулдарца а, талларца а, йуьртабахаман гӀуллакхца а. Пасторийн тайпанашна йукъахь чӀерийлецар жима дакъа лоцуш хилла. Ламастан чӀерийлецаран кепаш а, кепаш а, иштта гӀирс а, дика тайп-тайпана бара, гойтуш бара массо а бохург санна йевзаш йолу коммерцин йоцу чӀерийлецаран кепаш: Ӏаьмнаш, машанаш, тӀорказш, чӀерийлецаран асанаш, чӀерийн чкъургаш, и.дӀ.кх.а.

Вайн эрал 2000 шо хьалха дуьххьара тоьшаллаш гучудовлу кеманаш тӀера чӀерий лецаран Ширачу Мисарахь^[6]. Биржа а, йохк-эцар а гучуйаларца чӀерийлецар тӀаьхь-тӀаьхьа дуккха а къаьмнашна йукъахь йохк-эцаран кеп эцна, хӀинцалерачу заманахь индустрин амал эцна.

Дуьненахь коьрта коммерцин чӀерийлецар, лецаран барам охьабаларан рогӀехь: Перунан анчоус, поллок, тунец скипджек, сардинелла, сельдь, японин скумбрия, къилбаседан сийна белок, итт Ӏаьнан говран скумбрия, шарло тунец, японийн анчоус, атлантикан треска, месийн скумбрия, атлантикан скумбрия, европин пилчард, аргентинан кальмар, dosirat s шарделла цӀога, капелин, японхойн сийна краб, креветка, мексикан менхаден, канагурта, Генарчу Малхбален пилчард.

Йохк-эцаран агӀор хьаьжча, чӀерий декъа мегар ду хӀордан чӀерий, уьш даима а хӀорда чохь беха; анадромни чӀерий, шайн дахаран цхьа дакъа (дукхаха долу дакъа) хӀорда чохь, цхьа дакъа хиш чохь доккхуш, цигахь уьш мерзачу хи чу боьлху кӀорнеш йан; ткъа мерзачу хиш чохь долу чӀерий, уьш гуттаренна а деха хиш чохь, Ӏаьмнаш чохь, и.дӀ.кх.а.

Нагахь санна 1974 шарахь 56 тайпа чӀерий бен ца хиллехь хӀоранна а 50 эзар тоннал сов чӀерий леца, тӀаккха 1985 шарахь хӀинцале а 92 хилла^[7].

1950 шарахь йерриг океанехь лецна 20—30 млн метрик тонн. 1990 шо кхачале иза 90 млн тонне кхаьчна. Йаккхий а, йеха а чӀерийлецаран машано аьтто бора чӀерий лецар дикка алсамдаккха. Тайп-тайпана дистанционни зондированин а, спутникан суртдаккхаран а, кхин а чӀерий лахаран кепаш лело йолийра^[8]. Амма тӀех чӀерийлецар бахьана долуш хӀордан экосистемийн продуктивалла кхераме хила йолайелла. 2006 шарахь Science журнало зорбане йаьккхира прогноз, 2048 шо кхачале промышленни чӀерийлецар дохар ду аьлла, нагахь санна хӀинцалера чӀерийлецаран гайтамаш дӀабоьлхуш хилахь^[9].

2002 шарахь дуьненайукъара чӀерийлецархоша белхан меттигаш лора 120 млн сов стагана, гергарчу хьесапехь 3,5 млн тайп-тайпана чӀерийлецаран кеманаш дара, йерриг тоннаж 13—14 млн тонна йара.

Азин бердашца йолу Къилба-Малхбузера Тийначу Ӏапказан регион, цигахь чӀерий лоьцу Росси а, Япони а, Цийчоь а, Къилба Корей а, Республика Корей а, дуьненахь уггар йоккха йу. Къилбаседа Америкехь бердашца йолу Къилба-Малхбален Тийначу Ӏапказан регион тера йу Къилба-Малхбузера Тийначу Ӏапказан регионах лецаран структураца, амма барамца жима йу. Къилба-Малхбален Тийначу Ӏапказан регион лаьтта Перун а, Чилин а бердашца, цигахь коьрта чӀерийлецархо ву Перун анчоус.

Къилба-Малхбален Атлантикин океанан регионехь 1950-гӀа шераш дуьйлалуш дуьненахь лецначу чӀерийн кхоалгӀа дакъа дара, амма хӀетахь дуьйна цигахь деш долу сурсаташ дикка лахделира, тӀех чӀерий лецар бахьана долуш. Иштта лахделла чӀерий лецар Къилба-Малхбузера Атлантикан океанехь, цигахь коьрта чӀерийлецар дӀахьо Цхьаьнатоьхна Штаташ а, Канада а.

Дуьненахь лецначу хӀуманех 72—75 % адамашна йаа лерина ду, дисинарг чӀеран кӀа, кхачанан тӀетохарш, чӀеран даьтта деш ду, леладо даьхнийн кхача санна йа фармацевтикехь^[10].

ЧӀерийлецаро а кхуллу культурин барамаш, уггаре а хьалха 1985 шарахь дуьйна лелаш долу Дуьненайукъара чӀерийлецаран де а, чӀерийлецархойн де а.