Чеховн цӀарах йолу республикин библиотекин гӀишло (Соьлжа-ГӀала)

Республикин универсалан Ӏилманан библиотека, хӀетахь олуш хиллачу кепара — тӀаьхьа Нохчийчоьнан Къоман библиотека хила йезаш йолу, йиллина 1904-чу шеран октябрехь Соьлжа-ГӀаларчу Пушкинан дешаран меттиган хьехархойн гӀоьнца. 1945-чу шеран 11 июлехь Антон Павлович Чехов велла 40 шо кхачарна лерина библиотекин цуьнан цӀе тиллира. 1966-чу шеран январехь А. П. Чехован цӀарах йолчу скверехь йиллина библиотекин керла гӀишло^[1]. ГӀишло латтара оццу цӀе йолчу паркан йукъехь. Библиотеке боьдуш шуьйра аллей йара, цуьнан йуххьехь Чехован бюст лаьтташ йара. ГӀишлон хьалха хьоста йара.

1983-чу шарахь библиотекин Пачхьалкхан универсальни Ӏилманан библиотекин статус йелира. 1980-чу шерашкахь библиотеке хӀора шарахь 35 эзар гергга жайнийн экземпляр, 60 цӀе йолу газеташ а, 485 цӀе йолу журналаш а кхочуш дара. 1990-чу шераш долалуш библиотекин йукъара фонд 2,65 млн. Ӏалашдаран дакъошка кхечира. Библиотекин фондашкахь дара махкахула долчу хӀуманах лаьцна уникальни арахецарш; Экономикин гӀо-накъосталлин советан(оьр.)нохч. йукъадогӀуш хиллачу социалистически пачхьалкхийн патентийн йуьззина комплект; библиографин азалле лоруш йолу 10 эзар гергга арахецар^[1].

ГӀишло лаьттира 1995-чу шеран январь кхаччалц, хӀаллакйира иза Хьалхара нохчийн тӀеман тӀемийн муьрехь. Библиотекин фондаш йохийра а, схьайаьккхира а. Библиотека йухайиллира гӀалин ловзарийн стадионан трибуна кӀелахь йолу Ӏалашонна кечйанза йолчу гӀишлошкахь. 1995-чу шеран 12 декабрехь ЧР Къоман гӀо-накъосталлин Правительствон сацамца цунна йелира НР Къоман библиотекин статус. Библиотекин керла фонд йузуш йара ДегӀастанан, Кабарда-Балкхаройчоьнан, Ставрополан, Москохан библиотекаша совгӀатна йеллачу литературица. Доккха гӀо дира Нохчийн Республикин йисина йолчу библиотекаша. Шен жайнаш совгӀатна дехьадохура Соьлжа-ГӀалин а, Нохчийн Республикин кхечу йартийн а бахархоша^[1].

2013-чу шеран 23 мартехь Соьлжа-ГӀалин йукъехь йиллира библиотекин керла гӀишло. Цуьнан йукъара майда 13 эзар сов квадратни метр йу. ГӀишло лаьтта кхаа функционалан блокх, царех цхьа комплекс йина. Исс гӀат йолу гӀишлон фасадана схьайиллинчу жайнин кеп йу. ГӀишлонахь кхин а йу Нохчийн Республикин Республикин берийн библиотека. Жайнийн фонд 1,5 миллион Ӏалашдаран дакъошка кхочу, дешархойн дукхалла — 6000 гергга йу^[2].

30 октябрехь 2013-чу шарахь Нохчийн Республикин Халкъан йаздархочун Абузар Айдамировн вина 80 шо кхачарна лерина Къоман библиотекин цуьнан цӀе тиллира^[3].

2013-чу шарахь Нальчикехь дӀадаьхьначу «Къилбаседа Кавказан Ӏедалш а, керланиг а архитектурехь» фестивалахь Нохчийн Республикин Къоман библиотекин гӀишлонан проект «ГӀишло» номинацехь толамхо хилира^[4][5].

ХӀара гӀишло къобалйира Къилбаседа Кавказехь а, Къилба федералан гуонехь а культурин объекташна йукъахь уггаре дика гӀишло санна^[6].

1971^[7] а, 1985 а^[8] шерашкахь ССРС-ехь арахецнера Исбаьхьаллин маркйолу конверташ(оьр.)нохч. библиотекин суьрташца.