ЦӀен варзап

«Варзап» завод кхоьллина 1896-чу шарахь Соьлж-ГӀалин йистехь, цхьалха мехкадаьттан гӀирс тобеш а, арахоьцуш а эчиган а, цӀестан а литейни завод санна. 1912 шарахь иза йукъайаьккхира механикан а, литейни а заводийн накъосталла. Оццу шарахь дӀадоладелира производство шоръйар а, механикан цех йар а^[1].

1920 шарахь завод национализаци йира. 1922 шарахь Соьлж-ГӀалин белхалойн депутатийн Советан исполкоман сацамца цунна тиллира «ЦӀен варзап» цӀе. Советан Ӏедалан заманахь завод йара Нохчийчоьнан коьрта машинийн предприяти, СССР-хь цхьаъ бен йоцу завод йара хин хаьдда гӀирс(оьр.)нохч. арахоьцуш^[1].

1930 шарахь дуьйна предприятино арахоьцу жима тираж йолу заводан газет «Машиностроитель»^[2][3].

Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом болчу хенахь заводехь минаш а, минометаш а йора. Цул сов, заводо тойира, сихонца сервисе йухаерзийра фронтехь зе хилла машенаш а, тракторш а, танкаш а, бронепоездаш а. ТӀеман сурсаташ арахецарехь шен дог ца лозуш къахьегарна Нохч-ГӀалгӀайн АССР Лакхарчу Кхеташонан Президиумо заводана йелира ЦӀен Байракх^[4].

1971 шарахь заводана йелира Октябран революцин орден^[5][6].

1990-гӀа шераш дуьйлалуш заводехь болх беш вара 5000 кхаччалц стаг^[1]. Заводан сурсаташ дӀасадоьхкина 34 пачхьалкхе. Иштта гергарчу хьесапехь 80 тайпана лелош йолу сурсаташ арахоьцура цо. 1982 шарахь, ша Нохч-ГӀалгӀайчу волуш, заводехь хилира КПСС ЦК-н секретарь Капитонов Иван^[7].

Хьалхара а, шолгӀа а нохчийн тӀемаш баро республикан промышленность йерриг аьлча санна хӀаллакйира. Иштта заводана бомбанаш йиттира, цул тӀаьхьа иза йоьхкира, талораш дира металлоломах^[1]. Цхьа кӀеззиг административан гӀишлош а, заводийн кӀуркӀаманаш а бен ца йисира. Тахана, заводан хиллачу территори тӀехь лаьтташ йу «Беркат» базар.