Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

ТIулгийн оьмар

ТIулгий оьмар — археологин термин, цуо билгала боккху адам кхиаран шуйра мур, иза хьалха бу металлийн муьрал.

Вайн эрал I бIешарахь Тит Лукреций Карас кховдийра, металлан муьрал хьалха богIура, стеган коьрта герз тIулгаш хилла мур. Ойла къастабарах кховдийна французийн антиквара Никола Мауделеса 1734 шарахь. Кховдоран Iиманца бух бина данин археолого Томсена 1836 шарахь, цуо къастийра адамалла кхиаран муьрехь кхоъ оьздангаллин-историн оьмар: тIулгийн, борзанан, аьчкан оьмар. 1860-гIа шерашкахь ингалсан Iилманчо Джон Либбока йекъна тIулгийн оьмар шина муьре — палеолит а, неолит а. 1860-гIа шераш чекхдовлуш французийн археолого Г. Мортильес кечйина кхин алсама дакъош долу муьраш (шеллан, мустьен, солютрейн, ориньякан, мадленан, робенгаузенаня).

Амма дуьненан тайп-тайпана регионашкахь цхьабосса ца кхуьура адамалла. ТIуган герзаш цхьацца оьздангаллашкахь шуьйра леладора металлийн муьрехь а. Наггахь параллелан металлан гIирсашца а, герзашца а, масала, веданна, кхин дIа тIулг лелабора. Цундела дика ду мур билгала боккхуш «тIулган оьмарш» леладар, «тIулгийн оьмар» лелочулла. Йуьхьиган а, чаккхенан а муьран хан иштта къовсаме йу.

Тулгийн герзаш кечдора тайп-тайпана кепара тIулгех. Иштта, мокхаз а, кир-маьIда а, ашанаш а леладора гIирс а, герз а меттана, ткъа базальтах а, гIамар-тIулгах а дора белхан гIирсаш, масала, тIугаш куьйга хьовзош йолу хьерашна. Кхин а шуьйра леладора дечиг, даьIахкаш, хIоьан чкъийриг, сайн маIа.

ХIокху муьрехь шуьйра лелийна технологеш хаъал Iаткъам бина адаман эволюцис. Адаман ареал шорйелла Малхбален Африкера саваннашкара дуьненан массо маьIIе кхаччалц. ТIулгийн оьмаран чаккхенгахь карайирзина цхьацца акха дийнаташ, доладелла йоьзан маьIда лало металл дархьама. ТIулгийн оьмар лору адам кхиаран исторел хьалхара мур, хIунда аьлча адамаллин хIинца а ца хаара йаздан (цуо амал ло ламаста историн шерашдагардаран муьран йуьхьиган).

ТIулгийн оьмар археологехь

undefined

Билгала терхьаш оцу муьран дац, къовсаме а, дозуша а ду билгалчу регионах. Амма, дийца мегар ду тIулгийн оьмарх дийнна йерриг адамаллин муьрах санна, хIетте цхьацца оьздангаллехь хIинца а гучу ца йаьлла металлурги, уьш алсама цивилизацийн технологи кхиарца Iоттатабалланза бу. ТIаккха а, и мур болабелла 3 млн шо хьалха, болабела хьалхарчу гоминид тIера, ваъхначу Африкехь, цунна лело дагадеира тIулгийн гIирсаш бахаман Iалашонаш кхочуш йархьама. Дукхах болу австралопитекаш, тера ду, ца лелийна тIулгийн гIирсаш, хIетте а церан оьздангаллаш иштта Iамайо цуьнан гуран чохь.

Вайн хене тIулгийн хIуманаш кхаьчнехь, церан бух тIехь археологин талламаш буо оцу муьран. Археологаша балабо тIугийн гIирсийн цхьацца бустамаш, уьш бо церан тайпанаш билгалдаха, Iалашо, лелоран технологи билгалйаккха. КIезга ца йогIу тIулгийн оьмаран гIирсаш вайга ах йохийна хьолехь, эксперименталан археологин декъо уьш меттахитайо йа копеш йо.

ХIокху заманахь термин лелор

undefined

Цхьа бала термин «тIулгийн оьмар» лелорехь бу, исторел хьалхара йукъаралла кхиаран тIегIанех кхел йан таро йу бисинчу тIулгийн гIирсашца, ткъа йукъараллин кхолламан чолхаллин тайпанца, сурсаташ кхачаран хьостех, хала климатан адаптаци йарах йац. Иза арадолура археологин хьесапех, лелош долу XIX бIешарахь, оцу хенахь йаьккхинера кхаа хенан историн система. Коьрта Iалашо оцу хьесапийн дара максимум барам археологин ахкарш дар карорхьама тIулгийн гIирсаш. ХIинцалера археологин хьесапаш шуьйра бух буьллу хаамаш гулбарехь, цуо хаъал шордина вайн хаарш исторел хьалхарчу хенах, кхета таро йина, ширачу заманахь адаман йукъараллехь хилла чолхе кхолламан система, цуо йо термин «тIулгийн оьмар» цуьнан таханлерачу кхетамехь гайтина хенан мур билгалбаккха ширIбалар. ХIинца вайна а хаьа, шира йукъаралла кхиарна Iаткъам бора дуккха а тайп-тайпана фактораш, масала, йуьртан бахам, дин йа кхоьллина йарташ, ткъа тIулган гIирс бара оцу гIирсех цхьаъ, цуо хIинца ца гойту шира йукъаралла кхиаран йуьззина тIегIа, цуьнан динаш а, бахам а.

Кхин цхьа бала, бихкина кхетамах тIулгийн оьмар боллу, термин кхолларх шира Европин археологин оьздангалла сурт хIотторца, кхечу регионашна иза лелалур дац, масала, Къилбаседа а, Къилба а Америкашна, Океанина, цигахь латталелорхойн йа таллархойн-лахьорхойн тайпано лелийна тIулг европахоша колони йаллалц. Иштта шира адамаша металл лелоро кIезиг амал лелайора, вайн хетарел кIезга, ткъа терминаш Йоьзан, Борзанан, Аьчкан оьмар йу адаман историн муьрехь уьш билгалйаха. Иштта, масала, дерриг дуьненахь лелош аьчкан хIуманаш йолуш, Америкехь эчиг ца довзара 1492 шо кхаччалц (леладора йоьза, дети, деши), ткъа Океанехь XVII бIешо кхаччалца.

ТIулгийн оьмарал тIаьхьара борзанан хилира хенан мур, оцу муьрехь адамашна Iемира борзанан гIирсаш дан йоьзанах а, гIелих а, уьш лело хIора дийнан дахарех. ТIулгийн оьмарера борзанан оьмаре валар адамаллин доккхаха долу дакъа дехира Европехь, Азехь, Къилбаседа Африкехь, дехьабевлира вайн эрал 6 - 2,5 эз. шо хь. Амма, дуьненан цхьацца регионашкахь, масала, Йуккъера а, Къилба а Африкехь тIулгийн оьмар дехьа ца йаьлла аьчкачунга. Лору Гергара Малхбалехь а, Къилба-Малхбален Азехь тIулгийн оьмар чекхйаьлла в.э. 6 эз. шо хь., ткъа Европехь а, Азин кхечу мехкашкахь в.э. 4 шо хь. Амма, Инкийн оьздангалла Къилба Америкехь йеха тIулгийн оьмаран тIегIанехь в.э. 2 эз. шо хь., цу хенахь деши, йоьза, дети йукъаделира, лело долийра массанхьа а. Австрали тIулган оьмарехь йисира XVII бIешо кхаччалц.

Иштта вайна хаьа, тӀулган оьмарера борзанан оьмаре дерзар, цхьана ханна хилла цахилар, амма дикка хан йаьккхина хилар. Дехьавалар дӀадаьхьна деши а, цӀеста а лело доладаларца, иза чӀагӀдина неолитан нах бехачу меттигийн кароршкахь. И хийцаран мур бевзаш бу ЦӀестан оьмар йа Энеолит аьлла. Иза йоца хан йара, цхьацца йолчу кӀошташках дозаделла, хӀунда аьлча борзанан лалам гучубаьлла, дикка сиха баьржира, цӀестан лело доладелчахьана. Масала, карийна шен йолу муми Эци гергарчу хьесапехь вайн эрал 33-гӀа бӀешо хьалха, карийна цӀестан диг а, гӀаж а, иштта мокхаз а, цара гойтуш, тӀулган оьмаран а, цӀестан оьмаран а технологеш цхьана хенахь цхьаьна лелийна хилар. ТӀулган а, металлех а болу гӀирсаш цхьаьна лелор дӀадахара хьалхара йуккъера бӀешо кхаччалц. Европехь а, Къилбаседа Америкехь а хьеран тӀулгаш лелош хилла XX бӀешо чекхдаллалц, дуккха а регионашкахь уьш лелабо тахана а.

Хронологи

Палеолит

Коьрта йаззам: Палеолит

Термин кхоьллина археолога Джон Лаббока 1865. Палеолитин заманахь адамо шен денна долчу дахарехь лело долийна тӀулган гӀирс. ТӀулган оьмаро дӀалоцу адамийн историн дукхаха долу дакъа (99 % гергга хан[1]) дуьненна тӀаьхь, йолало 2,5[2], йа 2,6[3] млн. шо хьалха. ТӀулгийн оьмаран амал йу тӀулгийн гӀирсаш, йуьртан бахам йукъабаларца а, плейстоцен чекхйаларца вайн эрал 10 эз. шо хьалха[1][4][3]. Палеолитан мур чекхболу Мезолит болабаларца, шен рогӀехь чекхболу неолитан революци йолайаларца.

Палеолитан заманахь адамаш даьхна кегийра йукъараллашкахь, масала тайпанашкахь, цара лахьайора бецаш, стоьмаш, цӀазамаш, толлура акхарошна[5]. Палеолит амалехь ду алсама тӀулгийн герз лелор, лелош хилла дечиган а, даьӀахкан а гӀирсаш. Ӏаламан материалаш адамо хийцина гӀирс санна лело, масала, лелош хилла тӀаьрсиг а, ораматийн хьесий а, амма церан кӀезиг хилар тидаме эцча, уьш дийна йиса йиш йацара таханлерчу дийне кхаччалц. Адамалла жим-жима кхоллаелира палеолит муьрехь Homo тайпанан хьалхарчу декъашхойх, масала Homo habilis, лелош хилла цхьалха тӀулган гӀирсаш, анатомица кхузаманан адамашка кхаччалц (Homo sapiens sapiens)[6]. Палеолитан чаккхенгахь, Йуккъера а, Лакхара а палеолитан адамаш дан буьйлабелира хьалхара говзаллин кхолламаш, дин а, динан ламасташ а лело буьйлабелира, масала белларш дӀабохкар, динан ритуалаш а[5][7][8][9]. Климат палеолитан заманахь хийцалуш йара шен а, шен муьрашна йуккъера а, цигахь климат муьрашкахь хийцалора йовхачу температурашкара шийлачу температурашка кхаччалц.

Хьажа кхин а: Антропогенез

ГӀарайаьлла оьздангалла

undefined

Жаргонан термин санна, «тӀулган оьмар» лелайо наггахь къаьмнаш хьахош, церан дукха технологин тӀаьхьадисина хилар гойтуш. Цхьацца долчу къаьмнийн дахаран тӀегӀа гойтуш и термин лелор, технологийн агӀор кхиъначу цивилизациша лело мегар ду, цу тайпачу къаьмнех латтанаш а, кхин пайде ресурсаш а схьаяха бахьана санна.

«Хьех чуьра стаг» боху термин дукхахьолахь йоьзна йу тӀулган оьмарца. Масала, 2003 шарахь арайелира документалан сери, цуо дуьйцура адаман эволюцех тӀулган оьмарера а, хьехахь бехачу нехан а кхузаманан хьоле кхаччалц. Иштта, дуккха а мультфильмаш, киношкахь, компьютеран ловзаршкахь, масала Флинстоунаш а, Цхьа миллион шо вайн эрал хьалха а, гойту шира адамаш а, динозавраш а цхьаьна дахар. ТӀулган оьмарехь динозаврш хилла хилар Ӏилмано тӀечӀагӀдина дацахь а.

ТӀулган оьмар шуьйра лелайо литературехь, масала, йаздархочо Ауэл, Жан ӀЖан Ауэл серех «Дуьненан бераш» цӀе йолчу жайни тӀехь, археологин карорийн буха тӀехь [[палеолит] муьрехь адамийн дахарх лаьцна йаздина. 1981 шарахь арайелира фильм "ЦӀеран къийсам", режиссер Жан-Жак Аннон романан бух тӀехь Рони-воккхахаволчо шайн лерина ларйина цӀе йайина, йуха а карийна, амма хӀокху заманна иза арахецаран технологица.

Хьажа иштта

Билгалдахарш

  1. ↑ 1 2 Nicholas Toth and Kathy Schick. Handbook of Paleoanthropology(бил-боцу.). — Springer Berlin Heidelberg, 2007. — С. 1963. — ISBN 978-3-540-32474-4 (Print) 978-3-540-33761-4 (Online). (Архивйина 2020 шеран 13 апрелехь).
  2. ↑ "Stone Age, " Microsoft® Encarta® Online Encyclopedia 2007 Архиван копи 2009 шеран 20 августехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ © 1997—2007 Microsoft Corporation. All Rights Reserved. Contributed by Kathy Schick, B.A., M.A., Ph.D. and Nicholas Toth, B.A., M.A., Ph.D.
  3. ↑ 1 2 Grolier Incorporated. The Encyclopedia Americana(бил-боцу.). — University of Michigan: Grolier Incorporated, 1989. — С. 542. — ISBN 0-7172-0120-1.
  4. ↑ "Stone Age, " Microsoft® Encarta® Online Encyclopedia 2007 Архивйина 2009-10-29 — Wayback Machine © 1997—2007 Microsoft Corporation. All Rights Reserved. Contributed by Kathy Schick, B.A., M.A., Ph.D. and Nicholas Toth, B.A., M.A., Ph.D.
  5. ↑ 1 2 McClellan. Science and Technology in World History: An Introduction(ингалс.). — Baltimore, Maryland: JHU Press, 2006. Page 6-12 Архиван копи 2020 шеран 6 февралехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ
  6. ↑ "Human Evolution, " Microsoft® Encarta® Online Encyclopedia 2007 Архиван копи 2009 шеран 28 октябрехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ © 1997—2007 Microsoft Corporation. All Rights Reserved. Contributed by Richard B. Potts, B.A., Ph.D.
  7. ↑ phillip lieberman. Uniquely Human(бил-боцу.). — 1991. — ISBN 0674921836.
  8. ↑ Kusimba, Sibel. African Foragers: Environment, Technology, Interactions(ингалс.). — Rowman Altamira, 2003. — P. 285. — ISBN 0-7591-0154-X.
  9. ↑ World’s Oldest Ritual Discovered — Worshipped The Python 70,000 Years Ago The Research Council of Norway (2006, November 30). World’s Oldest Ritual Discovered — Worshipped The Python 70,000 Years Ago. ScienceDaily. Retrieved March 2, 2008, fromhttp://www.sciencedaily.com/releases/2006/11/061130081347.htm Архиван копи 2011 шеран 21 февралехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ

Литература

Кхин дӀа темана тӀехь

Категореш