Сийлахь-Боккхачу Даймехкан тӀамехь эгначеран мемориал (Соьлжа-ГӀала, Йуккъера кешнаш)

1942-чу шарахь Соьлжа-ГӀалин гӀор гитлеровцийн тӀелатархошна дуьхьал хиллачу тӀемашкахь дуккха а эскархой чевнаш хилира, уьш полевой госпиталашкара Соьлж-ГӀала хьажийра. Церан чевнех кхелхина тӀемалой дӀабоьхкира Машинная урамехь лаьттачу Северан (хӀинца Центральни) кешнашкахь. ТӀом боьдучу хенахь кешнашкахь хилла 7 массо а каш а, 85 цхьацца каш а (беллачеран цӀерашца хаам бацара, кхо салти воцург).

1949-чу шеран 4-чу августехь Грозненски гӀалин Советан Исполкомо сацам бира массо а кешнаш тодан. Эскархойн декъий кешнийн къилбаседа-малхбалерчу декъехь долчу цхьана юкъарчу коша чу дехьадаха а, хӀоллам бан а дагахь дара. 1950 шарахь юха дӀавоьллина^[1].

1950-чу шеран 12-чу августехь массо а коша тӀехь схьабиллира эшначу Даймохк ларбархошна хӀоллам. 15 эзар Грознера вахархо вара мемориал схьайоьллуш.

Массо а кошана тӀехула лаьттачу постамент тӀехь хӀоттийна карахь пулемет(оьр.)нохч. а йолуш, аьрру куьйгахь шлем а йолуш, салтичун бетонан сурт. Постаментан картуш тӀехь рельефан йоза дара: «Вайн Даймехкан паргӀатонехьа а, йозуш ца хиларехьа а тӀемашкахь беллачу турпалхойн даима сийлалла»^[2].

Блок-пьедестал тӀехь йолчу къепе хьалхарчу агӀонан юккъехь, цуьнан хьалхарчу юьхь тӀехь дӀатоьхна ю эчиган тарх, тӀехь рельефан текст ю: «Грозненски белхалошна тӀера охьаэгначу турпалхошка». Лакхарчу юьхь тӀехь йиллинчу тептаран сурт ду (литый, эчиг) цуьнан агӀонаш тӀехь яздина ду: "Сийлахь ву вайн Даймехкан йозуш цахилар лардеш, мостагӀчунна тӀехь толам баьккхинчу турпалчу Советски Эскарна. Сийлахь ву доккха советски халкъ, толам баьккхина халкъ".

ХӀолламан ерриг локхалла 5 метр ю. Мемориалан автор ву Твердохлебов Иван.

1975 шарахь Сийлахь-Боккхачу Даймехкан тӀамехь толам баьккхина 30 шо кхачарца мемориал меттахӀоттийра, массо а кошан план а, дизайн а хийцира, тӀемалочун керла сурт хӀоттийра. Керлачу скульптуран автор ву Сафронов Александр, проект йина архитекторо Берковича Якова. Реконструкци йинчул тӀаьхьа мемориалан ансамбль 23 х 13 метр майданахь дӀахӀоттийна. Малхбален агӀор мемориалан доза ду 2,1 метр лекха бетонан пенца. ЦӀенан лакхахь, цуьнан ерриге а йохаллехь, хьаькхначу цӀестан элпашца яздина дара: «1941—1945 шерашкахь Сийлахь-боккха Даймехкан тӀамехь вайн Советан Даймохк ларбечу тӀемашкахь беллачарна даима иэс».

ХӀолламан постамент бетонах йина ю, меттахӀоттийначул тӀаьхьа цунна дуьхьал сира мраморан плитка йиллина, 1,5 х 1,4 х 1,6 метр барам бу цуьнан. ТӀемалочун фигура бетонах йина ю, локхалла 4 метр ю. Эскархо гойтуш ву догӀанан плащ тӀехь, охьадаьккхинчу аьтту куьйгахь пулемет ю, дӀасахьаьвзиначу аьрру куьйгахь шлем ю. ХӀоллам Ӏаьржачу басахь бина бара.

МеттахӀоттийначу меттиган юккъехь хӀолламна уллехь гучуелира «Абаден сийлаллин цӀе», пхеа агӀонан литта плита санна кечйина (диаметр 1,4 метр), Даймехкан тӀеман орденан рельефан сурт а долуш. Симметри йолуш лаьтта, Даима йолчу Сийлаллин цӀеран шина а агӀор, массо а ши каш ду, призматически дӀабоьхкина ӀиндагӀаш а долуш (7,6 х 3,6 х 0,6 метр). Даима йолчу цӀерга хьаьжначу гунийн агӀонаш мраморца дӀахӀиттийна ю. Церан кеманаш тӀехь ю кхоъ литта тарх (1,4 х 0,6 метр), герзахойн ницкъийн гаьннаш рельефан эмблемаш йолуш; дуьхь-дуьхьал агӀонаш турпалхо ю.

Мемориалан йисина меттиг бетонан плиташца дӀайуьзна ю; массо а кешнийн агӀонаш тӀехь бетонан зезагийн кхабанаш(оьр.)нохч.хӀиттийна. Мемориалан агӀонаш 0,4 метр лекха марзо йолуш ю, сирачу мраморан плиткаца дӀаюьзна ю. АгӀо 13,1 метр еха ю, ткъа йиллина хьалхара агӀо 23 метр ю. Мемориал луларчу Машинная урамца йоьзна ю шуьйрачу аллейца^[1][3].

1970 шеран 6 мартехь Нохч-ГӀалгӀайн АССР Министрийн Советан № 109 йолчу сацамца мемориал тӀеийцира пачхьалкхан Ӏалашъярна.

1995 а, 1999 а шерашкахь тӀеман операцеш дӀахьош мемориал цхьана декъанна йохийра, къаьсттина, зе дира тӀеман суьртан лакхара дакъа а, пен а, гуттаренна а йолу цӀе а, кешнийн гунаш а.

2007 шарахь мемориал меттахӀоттийра, къаьсттина, тӀемалочун сурт меттахӀоттийра, пенан куц-кеп хийцаделира, Даима йолу цӀе латийра, территори тӀехь тӀулган кӀуркӀаманашца дӀакъевлира. Амма цу хенахь пена тӀера йоза меттахӀоттийна ца хилла, ткъа Даймехкан тӀеман орденан рельефан сурт тӀехь долу пхеа агӀонан литта плита йоцуш йисина «Даималла йолу цӀе».

2009-чу шарахь хӀолламан юха а шен куц-кеп хийцира, мемориалан территори ландшафтан кепехь кечйира. Къаьсттина, салтичун сурт юха кӀайн басарца хьаькхна (салтичо лаьцначу шлем тӀера седа цӀен басарца хьаькхна), хӀолламан постамент металлех дӀакъевлина, Сийлаллин Даима цӀе цӀен седаца дӀахӀоттийна, мемориалан ерриг территори плиткашца дӀакъевлина хилла цу вайн Советски Даймохк 1941-1945 шерашкахь хиллачу Даймехкан тӀомехь» постамент тӀе хӀоттийна.

2011 шеран апрелехь дӀаяьхьира реставраци: хӀоллам детин бос эцна. Оццу хенахь постамент тӀера дӀаяйра и тептар.

2012-чу шеран апрель баттахь, хӀора шарахь Пасха дазданле кешнашкахь дӀахьочу субботникийн деношкахь, мемориалан территори юха а шен куц-кеп хийцира: салтичун сурт дерриге а детин басарца хьаькхна (цу юкъахь хьалха цӀен басахь хилла шлем тӀера седа).

2012 шеран июнехь мемориалехь баьхкира Россин Президентан администрацин векалш, уьш толлуш бара Сийлахь-боккхачу Даймехкан тӀамна лерина хӀолламаш Грозный-гӀалахь, Россин президентана информаци дӀакхачо, Грозный-гӀалина «ТӀеман сийлаллин гӀала» цӀе яларан процедурехь^[4].