Россин де

1990 шеран 12 июнехь РСФСР-ан халкъан депутатийн I гуламехь тӀеэцна хилла РСФСР-ан Пачхьалкхан суверенитетах лаьцна Деклараци. Кху кехато кхайкхийна республикин Конституцин а, законашна а лакхаралла Советийн Союзан акташна тӀехула, иштта чӀагӀдина Ӏедал декъаран хьесап а, гражданийн а, йукъараллин организацийн а цхьабосса бакъонаш хилар а^[3][4].

Дезденан мукъачу дийнан статус чӀагӀйина 1992 шеран 11 июнехь РФ Лакхарчу Советан сацамца^[1], Йуьхьанца дезденан цӀе «Маршон де» йара^[5].

1993 шеран июнехь Россин гражданашка хьажийначу кхайкхарехь, Борис Ельцина билгалдаьккхира:

Россис тосуш ду шен пачхьалкхан дезде — Маршон де. ХӀара дезде къона ду, вайн дахаре иза деана кхо шо хьалха, Россин пачхьалкхан суверенитетах лаьцна деклараци тӀеэцарца^[6].

Президентан 1994 шеран 2 июнечу указца дезде пачхьалкхан хилар кхайкхира, цул тӀаьхьа иза хилира Россин Федерацин пачхьалкхан суверенитетах лаьцна Деклараци тӀеэцна де^[7].

1998 шарахь Борис Ельцина телевизионан кхайкхарехь кховдийра дезденан цӀе «Россин де» аьлла хийца.

ЦӀе официалан чӀагӀйина 2002 шарахь керла РФ Къинхьегаман кодекс(оьр.)нохч. ницкъала йаларца, цу тӀехь дезденан а, мукъа а денош билгалдаьхна дара^[8].

Экспертийн махкахь, хӀокху дездере хилла болу хьажам хен-хенаца хуьйцуш хилла. Йаьххьанца 12 июнь тӀеоьцуш хилла Суверенитетах лаьцна Декларацин хьесапехь, оцу Декларацино РСФСР-на бакъо латтадора ССРС йукъара дӀайала. Оцу муьрехь хӀара де даимна уьйр талхарца а, пачхьалкхан кхиаран хьалхарчу муьрах дӀакъастарца а ассоциаци йеш хилла^[9]. Хен-хенаца, ССРС йожар йоккха геополитикин хало санна йухадина дийцаре деш, хӀокху дезденан маьӀна хуьйцуш хилла: хьажам хьалхарниг инкарло йаран тӀера таханлерачу кхайкхамашна тӀехь конструктиван болх баре а, хиндолчун стратеги кхолларе а агӀор белира^[10].

2001 шарахь Россин президенто Владимир Путина, даздаран тӀеоьцурехь вистхуьлуш, элира:

ХӀокху шерашкахь лайнарг мел ду, вайн йерриг а зеделларг — аьттонаш а, гӀалатлонаш а — цхьа хӀума дуьйцуш ду. Муьлххачу а реформашкахь маьӀна хир дац, нагахь уьш нахана гӀуллакх деш йацахь. Нагахь реформаш гражданашна пайде йацахь — уьш эрна йу. Кхуьнца ду Россин демократин коьрта дарс. Цунах лаьцна вай дийца дезаш ду тахана а, Россин дийнахь.^[11].

ВЦИОМ(оьр.)нохч. Аналитикин центран хеттарш даран жамӀашца, ах сов (57 %) Россин бахархой реза бац ССРС йожарна, иза ца хилийта йиш йара аьлла хеташ (2026 шеран 15 февралехь хиллачу хаамашца)^[12].

Дездеран коьрта сийлалла ду къоман триколор, йуккъера даздаран гӀуллакхаш ламаст хиллачу хьесапехь дӀахьош ду Москохара ЦӀечу майданахь(оьр.)нохч.. 2001 шарахь дуьйна даздерехь Москохахь а, пачхьалкхан кхечу гӀаланашкахь а салюташ(оьр.)нохч. кхуьссу^[1].

ХӀокху дийнахь Георгин залехь(оьр.)нохч. Кремлан Доккхачу гӀалахь(оьр.)нохч. дӀахьош йу Ӏилманан а, технологийн а, литературин а, исбаьхьаллин а областера, иштта бакъонаш ларйаран а, дикаллин а гӀуллакхашкахь хьалхара кхиамаш хиларна Россин Федерацин Пачхьалкхан премеш а, «Къинхьегаман Турпалхо» медалш а даларан даздаран церемони^[4][13][14].

Йерриге а пачхьалкхера гӀалийн меттигаш пачхьалкхан байракхашца а, тематикин баннершца а кечйо. Хуьлу фестивальш, концертш, гайтин проектах, спортан къийсамаш а, гражданийн-патриотин акцеш а.

2024 шеран даккхийчу хиламех цхьаъ хилира Краснодаран мехкан Сукко эвлахь хилла акци, цигахь дӀадийрзинера 4 эзар сов квадратни метр майда йолу Россин байракхан кекхат. Ӏаьржа хӀордан(оьр.)нохч. йисттехь хиллачу акцехь дакъалецира 1221 адамо. И кхиам Россин рекордийн книгин эксперташа дӀавиStandard хилира^[15].

12 июнь де гӀарадаьлла ду къоначу мар-нускалшна йукъахь. Иштта, 2024 шарахь Россин дийнахь Москохахь кхоьллира 165 доьзалан барт^[16].

2007 шарахь дуьйна дӀахьош йу «Россин триколор» акци, цуьнан гурашкахь волонтераша дӀасадоькъу къоман байракхан басахь долу ленташ^[1][4].

Ламаст хилла схьайогӀуш йу йерригроссин «Вай — Россин гражданаш ду!» акци. Цуьнан гурашкахь дешарехь, спортехь йа йукъараллин гӀуллакхехь кхиамаш баьхначу 14 шо долу дешархошка, дездеран хьолехь, шайн хьалхара паспорт(оьр.)нохч.аш дӀало, царна йукъахь пачхьалкхан хьалхарчу куьйгалхойн куьйгашкара а^[1][4].

Нохчийчоьнан коьртачу гӀалахь Соьлжа-ГӀалахь хӀора шарахь 12 июнехь доккха даздаран программа кечйо. «Нохчийчоьнан дог» маьждиган хьалхарчу майданахь «Росси — вайн йукъара цӀа» цӀе йолуш даздаран концерт хӀутту. Оцу майданахь 14 шо кхаьчначу гӀалин бахархошна кест-кеста даздаран хьелашкахь Россин Федерацин гражданинан паспорташ ло.

Ламасте дерзийтина, республикин гӀаланийн а, кӀоштийн а бахархой, министерствошний, ведомствошний белхалой, юкъараллин вовшахкхетарийн а, политикин партийн а векалш, Ӏилманан а, культурин а гӀаруш Сунжа эркан йистехь йолчу аьхкенан амфитеатрехь пачхьалкхан гимн локху.

Дезденан сийна Департаменташ вовшахтуху тайп-тайпана баккхий флешмобаш а, мероприятеш а. Ишколхой гӀалин мэрин хьалхарчу майданахь шарех Россин а, Нохчийчоьнан а байракхаш хӀиттайо. Берийн кхоллараллин цӀеношкахь («Славься, страна! Мы гордимся тобой» иштта кхиераш а) концерташ а, РФ а, НР а гимнаш дикалла лакхаран конкурсаш а, «Россин де» цӀе йолу плакатийн конкурсаш а дӀахьо. Иштта къийсамаш хуьлу Висаитовн а, Шайх Мансуран а кӀоштийн берийн кхоллараллин цӀеношкахь.

Культурин департаменто ишколхошна вовшахтуху «Суна хьо йеза, Росси» цӀе йолу литературин-музыкалин композицеш, уьш дӀахьо Халкъан культурин центран базашкахь. ГӀалин библиотекин филиалашкахь дешархошна вовшахтуху керлачу пачхьалкхан жайнаш гайтираш, вовшахтуху хааран викторинаш а, патриотизман урокаш а.

Физикин культурин, спортан а, туризман а комитето оцу пачхьалкхан дезде хьалха вовшахтуху паргӀат кепара а, греко-римски латаран гӀалин первенствош. ГӀалин префектураш бахархошна вовшахтуху къоман ловзарш. Мероприятешна лерина коьртачу а, магистралан а урамшкахь, лекхачу гӀишлойн а, административни гӀишлойн а фасадаш тӀехь тематически баннераш а, даздаран растяжкаш а ухку^[17].