Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Погуляев, Юрий Павлович

Погуляев Юрий Павлович (1923 шеран 3 январь, Ставрополь — 2013 шеран 14 декабрь, Соьлжа-ГӀала) — майор а, Сийлахь-Боккхачу Даймехкан тӀеман ветеран а. Волейболехь шозза РСФСР чемпион. Йерригсоюзан категорехь суьдхо[1]. «СССР-н физкультуран а, спортан а отличник» а, «РСФСР-н халкъан дешаран отличник» а, «Нохчийн Республикин хьакъволу хьехархо» а[2].

Даймехкан тӀеман шолгӀачу даржан орден а, «ТӀеман гӀуллакхашна» а, «1941—1945 шерашкахь Сийлахь-Боккхачу Даймехкан тӀамехь Германина тӀехь толам баккхарна» а, «Кёнигсберг схьайаккхарна» а, «Прага паргӀатъйаккхарна» мидалш а, иштта юбилейн мидалш а.

Биографи

Иза вина 1923 шеран кхолламан беттан 3-чу дийнахь Ставрополехь, доьзалехь цхьаъ бен воцу бер а долуш. Юрийн 7 шо кхаьчча, цуьнан да-нана Соьлжа-гӀала дӀадахара[3].

1942 шеран чиллин беттан 1-чу дийнахь Соьлжа-гӀалин Молотовн кӀоштан тӀеман комиссариатехь ЦӀен эскаре дӀакхайкхира иза[4]. Цкъа хьалха Краснодарерчу миномётни училище деша хьажийра иза, цул тӀаьхьа, сихйина кечам чекхбаьккхинчул тӀаьхьа, жимачу лейтенант Погуляев хьажийра жигарачу эскаре, фронте, мостагӀчун дӀасалеларан коьртачу могӀанна тӀе — Ржевна уллохь. Кхузахь, Москох герга богӀучу некъаш тӀехь, чекхйолура цу деношкахь мехкан коьрта тӀеман могӀа. Ржевна гергахь, 1942 шеран мангалан беттан, Погуляев Юрийс дуьххьара цӀеран хих чекхваьккхира, цул тӀаьхьа дуьххьара чов йира[5].

Со ваха везачу метте жимахволу лейтенант даржехь кхаьчна, цул тӀаьхьа гӀараваьллачу «Катюшин» взводан командир хӀоттийна, дийцира Погуляев Юрийс[3].

Погуляев Юрий 3-гӀа гвардин кхийсархойн корпусан 16-гӀа гвардин миномётан полкан ракетийн артиллерин 217-гӀа къаьстина миномётни дивизионехь Катюшан цӀеран взводан командир вара.

Погуляев Юрий тӀамехь хилла Малхбузенан а, Воронежан а, кхечу фронтийн декъехь а волуш. Цо дакъалецира Смоленскан а, Калуган а, Белгородан а, Харьковн областяшкахь мукъайахаран тӀемашкахь, Курскан Ӏад хиллачу тӀемашкахь, Корсун-Шевченковскан операцехь[5], мукъайаьккхира Киев а, Молдави а, Румыни а, кхин а[3].

ТӀом чекхбелира Погуляев Юрийна 1945-чу шеран Лахьан-баттахь Чехословакехь. 1946-чу шеран асаран беттан 28-чу дийнахь, гӀуллакх чекхдаьккхинчул тӀаьхьа, Соьлж-ГӀала йухавоьрзу иза[5].

ТӀом чекхбаьлча хилла гӀуллакхаш

Демобилизаци йинчул тӀаьхьа Соьлжа-ГӀалин областан чоьхьарчу гӀуллакхийн министерстве хьажийра иза, цигахь 17 шарахь (1946—1963 шерашкахь) болх бира цо. Чоьхьарчу гӀуллакхийн министраллан системехь белхахойн физкультуран Ӏаморна тӀехь терго латтайора цо, кадрийн декъехь болх бора[3].

1963-чу шарахь шен 40 шо долуш пенсе вахара иза, 26 шарахь гӀуллакх дина, чоьхьарчу службан майоран даржехь.

Хьехархойн декъехь шен къинхьегам дӀабаьхьира цо, 35 шарахь сов гӀалин школашкахь физкультуран а, тӀеман кечамбаран а хьехархочун болх бира, Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан университетехь физкультуран а, спортан а факультетехь хьехархо вара[1].

Болх бина Соьлж-ГӀаларчу № 41 йолчу йуккъерчу ишколехь 2001—2006 шерашкахь Нохчийн Республикин спортан министерствехь методист болх бина.

Погуляев Юрийс дӀайаьхьира 41-чу ишколехь физкультуран хьехархошна физкультуран хьокъехь семинараш а, мастер-классаш а, Нохчийчоьнан дешаран белхахойн говзалла лакхайаккхаран институтера говзалла лакхайаккхаран курсийн гурашках. Билггалчу сахьташка ла а доьгӀна, шайн говзалла лакха а йаьккхина, республикерчу хьехархочунна баркалла а олуш, Погуляевс куьг йаздина аттестаташ а эцна, дӀабахара физкультуран хьехархой. 2006-чу шарахь со Нохчийн пачхьалкхан хьехархойн институте балха вахара, ткъа ши шо даьлча иза дӀавахара Нохчийн Республикин волейболан федераце, федерацин вице-президентан Ясаев Воцас, — элира ЧГПИ-н физкультуран факультетан лакхарчу хьехархочо Мачигов Ӏалихана[5].

Цуьнан дешархой бара Хазбулатов Бекхан а, Большов Георгий а, Басханов Сурхо а, Нохчийн Республикин дешаран а, Ӏилманан а министр хилла Дадаев Лоьма, кхин а дуккха а[5].

2002-чу шарахь дуьйна Погуляев Юрий «Нохчийн Республикин хьакъволу хьехархо» а, «СССР-н физкультуран а, спортан а отличник» а, «РСФСР-н халкъан дешаран отличник» ву[3].

Спортан гӀуллакхаш

Шен 14 шо долуш дуьйна футболах ловзуш вара иза, кегийрхойн футболан «Спартак» тобане кхайкхира иза. Цуьнга уггаре а доггаха хьовсархой бара цуьнан да-нана — Павел Семёнович а, Нина Михайловна а. Дай-наноша цкъа а ца дитина шайн кӀант дакъалоцуш матчаш[6].

Погуляев Юрий лаьттара Нохчийчоьнан футболан а, волейболан а, баскетболан а боламийн схьадовларехь[1].

1946 шарахь дуьйна «Динамо» спортан йукъараллин шина тобанехь ловзуш вара: футболах а, волейболах а. Оцу шерашкахь гуттаренна а «Пуля» аьлла цӀе тиллира цунна, доттагӀаша а, спортан фанаташа а йелла цунна реактивни кеманан чехкалла а, сихонца реакци йар а бахьана долуш. «Пуля» футболан а, волейболан а «Динамо» клубашкахь матчаш ловзийра. Мехкан волейболан майданашкахь къаьсташ вара иза, Соьлж-ГӀалин тобанехь ловзуш. Шозза волейболехь РСФСР чемпион хилира, 1947 а, 1950 а шерашкахь, 1951 а, 1952 а шерашкахь детин мидал, кхузза РСФСР чемпионатан бронзан мидалхо хилира — 1949, 1953, 1954 шерашкахь[5].

Нохч-ГӀалгӀайн АССР гулйина тобанан декъашхо волуш цо дакъалецира СССР волейболан кубокехь[1].

10 шарахь иза вара республикехь тоьлла футболан тӀелетархо[1].

1951 шарахь Погуляев Юрийн волейболан тоба дакъалецира Краснодарехь дӀайаьхьначу «Динамо» йуккъерчу кхеташонан чемпионатехь. «Динамон» 8 тобанна йукъахь 2-гӀа меттиг дӀалаьцна цара, Москох тобанна эшна. Къилбаседа Кавказехь Погуляев Юрийн волейболан тоба тоьллачех йара. «Великолепная шестёрка» йацара цхьатерра, Соьлжа-ГӀалахь хилла ца Ӏаш, йерриг республикехь а[3].

Погуляевн тренер санна маьӀнечу хиламех цхьаъ бу къоман кегийрхойн волейболан тобанан ловзар. Цуьнан куьйгаллица 1958 шарахь волейболан тоба РСФСР чемпион хилира. Ларамаза дацара 1963 шарахь, волейболан арбитр санна, цунна хьалхарчех цхьаъ Йерригсоюзни категорехь суьдхочун цӀе йелла хилар[1].

Погуляевс шен волейболан карьера чекхъйаьккхира 1955 шарахь. Куйбышевехь (хӀинца Самара) Россин чемпионат хиллачул тӀаьхьа, цигахь цара цхьа а мидал ца йаьккхира. Ткъа Погуляевн цхьана матчехь белш лазийра, цундела цунна новкъарло йира тӀейогӀучу хенахь спортах ловза[5].

1963 шарахь Юрийс заочно чекхъйаьккхира Малаховкерчу (Москох область) тренерийн йуккъера ишкол, цигахь дешна хинволчу космонавтца Волков Вадимца цхьана тобанехь[3].

СовгӀаташ

ТӀеман хьуьнаршна а, спорт кхиорна а Погуляев Юрийн тайп-тайпана совгӀаташ а, тайп-тайпана цӀераш а, 100 сов сийлаллин а, баркаллин а кехаташ дара[1].

  • Даймехкан тӀеман шолгӀачу даржан орден;
  • «ТӀеман гӀуллакхна» мидал;
  • «1941—1945 шерашкахь Сийлахь—Боккха Даймехкан тӀамехь Германина тӀехь толам баккхарна» мидал;
  • «Кёнигсберг схьайаккхарна» мидал;
  • «Прага мукъайаккхарна» мидал кхин а[4].

ЦӀераш

  • Нохчийн Республикин хьакъволу хьехархо;
  • «СССР-н физкультуран а, спортан а отличник»;
  • «РСФСР-н халкъан дешаран отличник».

Спортехь баьхна кхиамаш

  • Волейболехь РСФСР чемпион (1947, 1950)
  • Волейболехь РСФСР чемпионатийн 2-гӀа совгӀатхо (1951, 1952)
  • Волейболан РСФСР чемпионатийн 3-гӀа совгӀатхо (1949, 1953, 1954)[7].

Эс

  • 2009-чу шарахь Соьлж-ГӀалин администрацин куьйгалхочун Хучиев Муслиман омрица ветеран вехачу урамна, Соьлж-ГӀалин Заводскойн кӀоштахь, цӀе хийцира Погуляевн урам аьлла[1].

«Юрий Павлович уггаре а халачу хенахь а — тӀеман халонаш лайначу шерашкахь а ца йитина Нохчийчоь. Иза шатайпа личность йу, воккхаве а, сий дан а хьакъ волуш», — элира цуьнах лаьцна Нохчийн Республикин парламентан председатель Абдурахманов Дукуваха[5].

  • Стохка гӀуран беттан 16-чу дийнахь 2013 шарахь сийлаллин гӀаролца а, дуьззина сийлаллица а дӀавоьллира Погуляев Соьлж-ГӀаларчу Петропавловскан шоссе тӀехь долчу кешнашкахь.

Нохчийн ТӀеман комиссариатийн а, Нохчийн чоьхьарчу гӀуллакхийн министерствон а, Нохчийн Республикин физкультуран а, спортан а министерствон а белхалой а, студенташ а, кхин а дуккха а нах баьхкира тезетан церемоне, шайн сий-ларам бан а, цуьнан тӀаьххьарчу некъа тӀе дӀавахийта а[5].

Атта факташ

  • Погуляев 1930-чу шарахь дуьйна Соьлж-ГӀалахь вехаш вара, шен дахарехь цкъа бен республикера дӀа ца вахара, 5 шарахь, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом болчу хенахь[1].
  • Погуляев Юрийс дневник латтайора Сийлахь—Боккха Даймехкан тӀом болчу хенахь, фронташкахь хӀора гӀулч цуьнан запискашкахь дӀайазйора[5].
  • Погуляев Юрийн кӀант кхелхина 2010-чу шарахь[5].

Билгалдахарш

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Шамхан Ледиев. Ветеран, спортсмен и любимец болельщиков. Сетевое издание «Вести Чеченской Республики» (2012 шеран 9 май). ТӀекхочу дата: 2025 шеран 16 август.
  2. ↑ Тангиев Георгий. Погуляев Юрий Павлович. Бессмертный полк (2019 шеран 3 август). ТӀекхочу дата: 2025 шеран 16 август.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Магомед Нухаев. Его называли «Пулей» и «главным полицейским». Официальный сайт Министерства внутренних дел Российской Федерации. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 16 август.
  4. ↑ 1 2 Погуляев Юрий Павлович. Память народа 1941-1945 гг.. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 16 август.
  5. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Шукран Якумова. Юрий Погуляев – достойный сын Чечни! «Грозный-информ», Информационное агентство Чеченской Республики (2014 шеран 9 май). ТӀекхочу дата: 2025 шеран 16 август.
  6. ↑ Человек-эпоха. Пресс-служба МВД по ЧР (2010 шеран 6 май). ТӀекхочу дата: 2025 шеран 16 август.
  7. ↑ Погуляев Юрий Павлович. sport-strana.ru (2023 шеран 5 май). ТӀекхочу дата: 2025 шеран 16 август.

Литература

  • Они сражались за Родину. 3-е издание. / Малика Абалаева. — Грозный: ЧРО Общероссийского Профсоюза образования, 2020. — С. 126—127.
  • Они сражались за Родину. 2-е издание.. — Грозный: ЧРО Общероссийского Профсоюза образования, 2017. — С. 54 c..
  • Народные и заслуженные учителя Чеченской Республики. Энциклопедия / Герзелиев Х. М.. — Грозный: ЧРО Общероссийского Профсоюза образования, 2015. — С. 77. — 112 с.

Хьажоргаш

Категореш