МоцӀарха (бӀаьвнийн комплекс)

Дийцарехь, МоцӀарха йурт хилла Нохчийчоьнан оцу исторически кӀоштан культан центр, цуьнан цӀе а йоьзна йу Гуьржийн «моцквари» — «поп» дашаца. БӀаьвнийн архитектура талла а тӀехь болчу историкан Ильясов Лечин хаамашца, вайн деношка кхаьчна долу дукхаха долу йуккъера бӀешерийн гӀишлош йина йу гергарчу кӀошташкара тӀулг тосучара. Хьалхарчу бӀаьвнах тӀехьара заманахь дола деш хилла СаралиевгӀеран фамили, ткъа цунна Сулейманан бӀаьвна аьлла хилла, тӀеххьарчу долахочун цӀарах.

Ӏер-дахаран бӀаьвнаш ах йоьхначу хьолехь йу. Церан тхов а, чӀегӀардогӀмаш а дац. Маьждиг меттахӀоттийна ду, дикачу хьолехь а йу. Йуртан малхбалехьа, Нашхой-лам ломан тӀехьарачу меттигехь, лаьтташ йу ГӀарбин бӀаьвна, иза гойтуш йу тархан чохь йина меттиг санна, тӀулган пенца йина, чуволийлин а, ковнанийн а харашца, а тӀетовжина меттигашца. Иза лаьтташ йу 200 метр лакхахь, МоцӀарой эвлан дуьххьалдӀа тӀехула. Ломан чуьрачу басеца дика тодина тӀулгах биллина бу пен, тӀетовжина меттигаш а, неӀарца а, оцу пенна тӀехьа чохь йу хьех. Оцу бӀаьвна чу далалора цхьаьна некъаца, иза хӀоттош хилла башха йиллинчу тӀулган тумбанаш тӀе. Иза йу дикачу хьолехь. Йукъахь йу 15 бӀов (15 дахаран)^[2].

МоцӀаройн архитектурин(оьр.)нохч. комплекс гойтуш йу нохчийн йуккъера бӀешерийн чӀагӀон а, дахаран а говзаллин кеп. БӀаьвнийн пенаш тӀехь ду тайп-тайпана кепара петроглифаш, уьш мехала ду нартийн культаш таллачарна^[2][3].