Меши (бӀаьвнийн комплекс)

Меши лаьтта Маьлхистан Ӏинан уггар къилбаседехьара декъехь: Гуьржийчоьнца доза дӀадоьду къилбаседан ӀиндагӀехула, ткъа ГӀалгӀайчоьнца — Къилбаседа-малхбузан ӀиндагӀехула, бӀаьвнан комплекс лаьтта Итон-Кхаьллан кӀоштахь^[1]. Кхин бӀаьвнийн комплексаш ю гергахь: Терта, Итал-чу, Икал-чу, Бенести. ХӀордан тӀегӀанал 1700 метр лакхахь ю иза^[2].

Маьлхиста архитектуран а, археологин а хӀолламаш дуьххьара хьахийна А. Л. Зиссермана хьалха 1848 шарахь, хӀора йуьртахь бӀаьвнаш хилар хьахорца дозаделла.

бӀаьвнаш хьахийначул тӀаьхьа, 1897 шарахь цигахь хиллачу К. Ф. Гана дийцира Меши юьртан бӀаьвнаш^[3].

1927-гӀа шо чекхдолуш — 1928-гӀа шо долалуш Австрин этнолога Плечке Бруно Итум-Калински районехь талламаш бина. Цо теллина Майстахь петроглифаш йолу бӀаьвнаш а, «беллачеран гӀала» Васеркел а, Цекалойн бӀаьвнаш а, Пого юьртахь йолу гӀалин комплекс а, лаьтта тӀеман а, масех нах бехачу а бӀаьвнех.

1929 шарахь МӀайстан хӀолламаш Ӏамийна А. В. Уэльса, цо дӀайазйира 55 сов маьлхан каш, 12 бӀов (дукхах дерг тӀеман), 3 санктуар, царех цхьаъ Пого юьртахь Акача олура. Иштта цо дийцира, Фараскхелан некрополан(оьр.)нохч. территори тӀехь йоккха санктуар (храм) хиларх лаьцна.

1958 шарахь дуьйна ЧӀаьнта-Органан хин лакхенаш Ӏаморан меттиг хилира Къилбаседа Кавказан экспедицин Ломан (Аргун) отрядан — СССР Ӏилманийн академин археологин институтан В. И. Марковин куьйгаллехь.

БӀаьвнан комплекс шина декъах лаьтташ ю. Царах цхьаъ юкъайогӀу йиъ а, пхиъ а гӀат лекха ши бӀов а, церан тӀулган аннекси а, лайман растворца лелийначу гӀум-аренан ирчачу лаьмнашкахь йина. Пхи гӀат долу тӀеман бӀов пирамидан кепехь тхов болуш ю. Цунна кӀел, жима ларма ю. БӀов чохь ларйина ю дечигах йинчу лаьттан йисина меттигаш. Лакхарчу гӀат тӀехь гуш ю йиъ махиколацин йисина меттигаш, уьш лаьтта БӀаьвнан хӀора агӀор. Диъ гӀат долу ах тӀеман бӀов а, цуьнан аннекси а цхьана декъехь йоьхна.

ШолгӀа комплекс, хин дехьа агӀор лаьтта, поппаран растворца зӀе йолчу шиферан плитан тӀулган ӀиндагӀ тӀехь йина ю. Комплексан трапецин план ю, фасадера гӀишлонан тӀехьарчу декъе кхаччалц кӀезиг хуьлу. Диъ гӀат долчу бӀов чу хьалаиккхира тӀулг, хьалхарчу а, шолгӀачу а гӀат тӀехь меттиг дӀалоцуш. Лахарчу гӀат тӀехь кегий кораш а, къилба-малхбалехьа агӀор чувола меттиг а ю. Лахарчу гӀатийн гӀатташ Ӏуьллу пенийн проекцешна тӀехь, проекцешна тӀетевжина пилястраш а, БӀаьвна чуьра лаьтта ши бӀогӀам а. КхоалгӀа гӀат нах бехаш бара. Даккхий кораш а, лекха тхов а бара цуьнан. Пенаш тӀехь поппаран штукатурка яра. КхоалгӀачу гӀаттан гӀат лаьттара маьӀӀера лигаменташ тӀехь, агӀонан пенийн проекцеш тӀехь а, дӀасадаржийначу дечигах дина гӀаш тӀехь а. ЙоьалгӀа гӀат дина ах йиллина верандан кепехь, Меши-хи хин тогӀи чу хьаьжна йиъ йоккха нийса агӀонан амбразура а йолуш, нийса тхов а болуш.

Меши-хи чудоьдучу хин аьрру бердаца ю, пирамидан кепара гӀулчаш йолу тхов болу шина маьлхан кашан йисина меттигаш. Царах цхьаннан цхьа ярус ю, фасадан малхбален пен а болуш. ШолгӀаниг шина тӀегӀанехь ю, лелийначу тӀулгех йина. Пенаш кӀайн ду, хӀунда аьлча гӀишлошъярехь шуьйра лелош хилла лайман раствор. Хьалхарчу ярусехь малхбалера чувола меттиг йу, ткъа шолгӀа — малхбузера. Пенаш ах метр гергга ду.

Комплексан шатайпа архитектура ю, иза регионехь юккъера бӀешерашкахь монументалан гӀишлошъяран Ӏаткъаме масал ду, ларъяран а, Ӏер-дахаран а функциш цхьаьна а тоьхна^[4].