Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

МагӀас (Аланин столица)

ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа МагӀас (маьӀнаш).

МагӀас (Аланин столица) (оьрс. Магас (столица Алании)) — ширачу Аланийн пачхьалкхан коьрта столица; дӀайайна гӀала, историкашна йевзаш йолу X—XIV бӀешерашкахь Ӏаьрбийн а, гӀажарийн а, китайн а хроникашкахь йолчу хьажоргашца. Иза буьззина хӀаллакйира монголийн тӀелатар бахьана долуш[10].

Географи

X бӀешарахь Ӏаьрбийн авторо Ибн Руста дуьйцу коьрта шахьар Алания меттиг гойтуш йолу билгалонаш:

«Сарир пачхьалкхера аьрру агӀор (малхбузехьа) ара а волий, лаьмнашна а, аренашна а йуккъехула кхаа дийнахь некъ а бина, Ал-лан (Алан) пачхьалкхе кхочу со» .[3].

Ибн Рустан сочинени тӀера изза кийсак, Н. А. Карауловс гочъйина, мелла а кхечу кепара хеза Карауловс Н. А.:

«Сериран паччахьан мехкаш дӀа а тесна, кхаа дийнахь лаьмнашкахула а, аренашкахула а лелаш, тӀаьххьара а аланин паччахь волчу кхочу со».[11].

Иштта хаамаш бу XI бӀешарахь Ӏаьрбийн авторан Аль-Бакрин белхахь а, цо йаздо:

«…Сериран паччахьан гӀопана аьрру агӀор некъ бу, лаьмнашкахула, аренашкахула, кхо де даьккхинчул тӀаьхьа, аланийн паччахьан махка буьгуш некъахой»[12].

Меттиг билгалъйаккхар

Исторически тептаршна а, археологин талламашна а тӀе а тевжаш, талламхоша хьалха хӀоттийна МагӀас хилла меттиг гойтуш йолу масех верси. Иза билгалйоккху Нижне-Архизан гӀалана а, Ӏалхан-ГӀалин гӀала а, кхузаманан Беслан гӀалин станицаш йолчу кӀоштахь лаьттачу станицийн комплексца а, Зильги эвла, Хумалаг а, Заманкул а, Къилбаседа ХӀирийчоьнан-Аланин Республика а, иштта ГӀалгӀайчоьнан Несаран кӀошт а: Яндаре а, Эккажакъоьнгий-Йурт а, Али-Йурт, Сурхахи йарташ, иштта Несара гӀала а, хӀинцалера МагӀас гӀ. йу территорин цхьа дакъа а, вуьшта аьлча, 30 гӀаланаш а, йарташкахь а сов нах беха меттигаш а, чӀагӀъйина гӀала а дӀайазъйинчу меттигехь а, чӀагӀйина меттигаш а, вовшахтухуш йолу мур Алани, дуккха а хӀоламаш[13][14]. В.Б.-с Виноградов дийцарехь, хӀолламийн и тоба Къилбаседа Кавказехь уггар йаккхийчех йу[15]. А. Алеманя хьахийна, Гульома Рубрука цӀе тиллина Castellum Alanorum хила тарло МагӀас[16].

2020 шарахь Гентан университетан Ӏилманчас Гента Джон Лэтам-Спринкла хьахийра, МагӀас догӀу Ильичёвскан гӀалара станица хӀинцалера Краснодаран мохк болчу меттигца аьлла.

Истори

Магас дуьххьара хьахийна Ӏаьрбийн авторан Масудин произведенехь 943-чу шарахь[1][17].

1235 шарахь Монголийн империн коьртачу шахьарахь Каракорумехь дӀайаьхьначу курултайно сацам бира Малхбален Европе схьайаккхаран йоккха кампани дӀайахьа. Оцу курултайхь схьайаккха лерина йолчу массо а Малхбален Европан гӀаланех, нохчийн а, китайн а хроникашкахь хьахийна Киев а, МагӀас а бен йац[18][19][20].

1239-чу шарахь и гӀала дӀалаьцна Менгу коьртехь волчу монголийн эскаро. Джувайни а, Рашид ад-Дин а, «Юань ши» а, кхечара а дийцарехь, луьра тӀом хилла. Монголаша йеххачу хенахь го латтийра Аланин коьртачу столицана[21].

Сурт хӀоттор

Шен лакхарчу тӀегӀанехь МагӀас Кавказан стандарташца йоккха гӀала йара, 15 эзар сов вахархо а волуш. МагӀасехь шуьйра даьржина хилла йоза а, динан дешар а, лаккхара исбаьхьаллин говзаллаш а, шелонаш а. ХӀаьта йерригача Европе оццул лоархӀаме дола чилланан(оьр.)нохч. кӀадеш леладора кхузахь баккхийчеран а, берийн а денна лелош долу духарш хаздеш.

ГӀала а, йерриг Алани а шайн алссам хилар декхарийлахь йара шайн пайде географин меттигца: Евразин Сийлахь чилланан некъан стратегин некъаш чекхдовлура Аланин пачхьалкхан территори тӀехула. Товар дӀасалело караванаш лаьмнин ӀиндагӀехула Ӏаьржа хӀорда тӀе кхаччалц лелаш хилла, цигара дӀа, уьш лелаш хилла Византи а, Мисаре а.

Билгалдахарш

  1. ↑ 1 2 3 Минорский, 1963, с. 192.
  2. ↑ Minorsky, 1952, с. 223.
  3. ↑ 1 2 Минорский, 1963, с. 204.
  4. ↑ Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды, 1941, с. 23, 156.
  5. ↑ Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды, 1941, с. 185.
  6. ↑ Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды, 1941, с. 37.
  7. ↑ Козин, 1941, с. 194.
  8. ↑ Иванов, 1914, с. 283.
  9. ↑ Иванов, 1914, с. 299.
  10. ↑ Minorsky, 1952, с. 221—238.
  11. ↑ Караулов, 1908, с. 50.
  12. ↑ Куник, Розен, 1878, с. 64.
  13. ↑ Кодзоев Н. Д. Местонахождение и значение названия аланской столицы города Магас, Вестник Археологического центра. Выпуск 1. Назрань, 2001. С. 43—52
  14. ↑ D.V.Zayats. Magas-City of the Sun-new capital of Ingushetia(бил-боцу.). — 2001. — November (т. 1, № 4).
  15. ↑ Виноградов В. Б. Время, горы, люди. Грозный, 1980. С. 29-31
  16. ↑ Алемань А. Аланы в древних и средневековых письменных источниках. — М.: Менеджер, 2003. — С. 221.
  17. ↑ Агусти Алемань, 2003, с. 569.
  18. ↑ Козин, 1941, с. 189, 192.
  19. ↑ Иакинф, 1829, с. 274.
  20. ↑ Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев, 2013, с. 125.
  21. ↑ Хрусталёв Д. Г. Русь и монгольское нашествие (20-50 гг. XIII в.). — СПб.: Евразия, 2015. — С. 201—203.

Литература

  • Minorsky V. The Alan Capital Magas and the Mongol Campaigns // Bulletin of the School of Oriental and African Studies. Vol. XIV, № 2. — 1952. — С. 221—238.
  • Агусти Алемань. Аланы в древних и средневековых письменных источниках. — М: Менеджер, 2003.
  • Долгиева М. Б., Картоев М. М., Кодзоев Н. Д., Матиев Т. Х. История Ингушетии. — 4-е изд. — Ростов-на-Дону: Южный издательский дом, 2013. — 600 с. — ISBN 78-5-98864-056-1.
  • Иакинф. История первых четырех ханов из дома Чингисова. — СПб., 1829.
  • Иванов А. История монголов «Юань-ши» об асах-аланах // Христианский Восток. Вып. III. — СПб., 1914. — Т. II.
  • Караулов Н. А. Сведения арабских географов IX—X веков по Р. Хр. о Кавказе, Армении, Азербайджане // Сборник материалов для описания местностей и племён Кавказа. Вып. 38. — Тифлис, 1908.
  • Козин С. А. «Сокровенное сказание»: монгольская хроника 1240 г.. — М.-Л., 1941.
  • Куник А., Розен В. Известия ал-Бекри и других авторов о Руси и славянах. Ч. 1.. — СПб., 1878.
  • Минорский В. Ф. История Ширвана и Дербента. — М., 1963.
  • Нарожный Е. И. Локализация города Магаса «продолжает оставаться дискуссионной, а, возможно, и никогда окончательно не решенной»(оьр.) : журнал. — Краснодар: ИП Акелян Н. С., 2016. — № 4. — 2309-9208.
  • Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды. / Тизенгаузен В. Г.. — М.-Л., 1941. — Т. ΙΙ.
  • Туаллагов А. А. «Магас» – столица Алании // ALANICA. Сборник избранных статей доктора исторических наук А. А. Туаллагова. К 50-летию со дня рождения. — Владикавказ, 2017. — С. 526—560. — ISBN 978-5-91480-276-6.

Категореш