Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Лев Толстой Нохчийчохь

Лев Толстой Нохчийчохь — 1851 шеран июнера 1854 шеран январь кхаччалц йолу Лев Толстойн дахаран а, кхоллараллин а хан. Кхузахь цо йазйина шен хьалхарчу произведенех цхьаъ — «Бералла» повесть (арахецна 1852 шарахь). Нохчийчохь Ӏаш хиллачу синхаамаша таро йира йаздархочунна тӀаьхьо арахецна йолу «ГӀалагӀазкхий» (1863), «Хьаьжа-Мурат» (1912) повесташ а, «Кавказан йийсархо» (1872), «Хьун хьакхар» (1855), «ТӀелатар» (1853) дийцарш а, кхинйолу произведенеш а йазйан.

undefined

Истори

1851 шо

27 майхь Лев Толстой шен воккхачу вешица Николайца, Ясни Полянера Кавказе боьду некъ дӀа а хьош, Астраханера Кизляре говрашкахь арабевлира. 30 майхь уьш Старогладовски (цу хенахь цуьнан цӀе Старогладковски йара) станице кхечира. 3 июнехь конторски книги тӀехь Лев Толстой йазйан волавелира Саратовера Астрахане шен вешица кеманца Волгехула дехьаваларх лаьцна йолу некъан очерк. 6 июнехь ТолстойгӀар Горячеводски редуте кхечира. Кхузахь йовха минералан хьосташ а, йина минералан ваннаш а йара. Гарнизон шина гӀашлойн ротах лаьтташ йара, шиъ топ а йолуш.[1].

1851 шеран июнь чекхболуш Толстой шен лаамехь нохчийн эвлана тӀелатарехь дакъа лаца йукъавахара. Некъахь отрядо Грозни гӀопахь буьйса йаьккхира, цигахь Толстой Кавказан линин Аьрру фланган хьаькама волчу генерал Барятинскийна вовзийтира, цо бакъо йелира цунна походехь дакъа лаца. ТӀаьхьо и хиламаш Толстойн «ТIелатар» дийцарехь гучубевлира. Оццу хенахь гергахь цуьнан доттагӀалла тасаделира Старо-юртара (Девкар-Эвла) Мисербиев Садоца. Иштта цо сацам бира шен гӀуллакх Кавказехь кхидӀа а дӀадахьа, амма къаста ца дира иза муьлха хира ду — тӀеман йа граждански[2].

Июлехь Толстой волало «Бералла» повесть йазйан, гочдарш дан а (хетарехь, Лоренс Стернан «Францехула а, Италехула а сентиментальни некъ», Жорж Сандан «Орас» роман йоьшу, ДегӀаста воьду. Августехь цуьнан дневник тӀехь дуьххьара хьахаво «ГӀалагӀазкхий» повестехь Ерошкин прототип хилла волу гӀалагӀазкхи Епифан Сехин (Япишка). Оццу баттахь Толстой а, Япишка а Кабардински гӀашлойн полкан штаб-квартира йолчу Хасавйурте воьду. Оцу хенахь иза гӀумкийн мотт Ӏамо волало (бакъду, Толстойс шен дневник тӀехь иза гӀезалойн мотт олий йаздо), и мотт цу хенахь Къилбаседа Кавказехь къаьмнашна йукъарчу зӀенан мотт бара[3].

25 октябрехь ТолстойгӀар тӀеман гӀуллакхе дӀахӀитта Тифлисе боьлху. Уьш ГӀалгӀайчухула а, ХӀирийчоьхула а, Хевсуретехула а чекхбевлира. Некъахь иза Квенем-Мта бохучу ломан бохьа велира, гуьржийн монастыре хьажархьама. 1 ноябрехь вежарий Тифлисе кхечира, немцойн колонехь охьахевшира (хӀинца гӀалин йукъ йу ала мегар ду). 9 ноябрехь уьш йуханехьа новкъа бевлира. 15 ноябрехь Толстой граждански гӀуллакхера дӀавакххарх лаьцна лакхара указ араделира, амма Толстойга иза рогӀерчу шеран мартехь бен ца кхаьчна. Ноябрь-декабрь беттанашкахь йаздархочо «Бералла» произведенин хьалхарчу редакцин тӀехь болх чекхбаьккхира. Декабрь чекхболуш Толстойс къаьстина Кавказан корпусан артиллерин хьаькаме дехар йаздира, шена артиллерин бригадехь гӀуллакх дан бакъо ло аьлла. Оццу хенахь гергахь Мисербиев Садос Толстойн эскарера эпсарца ловзуш толам а баьккхина, йаздархочо эшийна векселяш цунна йухайерзийра[4].

1852 шо

3 январехь Толстойс юнкеран звани йаккха экзамен йелира, иза 4-чу классан фейерверкер даржехь гӀуллакхе тӀеийцира. 14 январехь Старогладовске йуха а веана, тӀеман гӀуллакх дан волавелира иза. Цу сохьта бохург санна цо дакъа лецира ГӀойтӀа хина лакхенашкахь дӀайаьхьначу походехь а, Хьалха-Мартананан урочищехь хиллачу тӀамехь а[5]. Цул тӀаьхьа цо ломан эвланашка ирзуш дахарехь а, ламанхошца хиллачу тасадаларшкахь а дакъа лоцу, январь чекхболуш Старогладовске йухавогӀу. Февралехь керла поход хилира, нохчийн эвланашка ирзуш дохуш, меттигерчу бахархошца тасадаларш хуьлуш. 1852 шеран йуьххьехь Толстойс дакъа лоцу Мичиг-Хи тӀехь ламанхой тӀелеттачу хенахь хиллачу тӀамехь. Оцу тӀамехь иза вен герга хилира, ша хьажочу йоккхачу тоьпан чкъурган тӀе тоьпан хӀоъ кхетта[6]. Оцу хенан дневник тӀехь карийна кириллицица йазйина, оьрсийн матте гочйина нохчийн зударийн ловзаран ши илли. Нохчийн фольклоран дуьххьарлерчу дӀайаздаршна йуккъехь ду и иллеш[7].

Мартехь Лев Толстой «Бералла» произведенин керлачу редакцин тӀехь болх бан волавелира. 29 мартехь цо шен дневник тӀехь йаздина:

со хаддаза хьийзаво чIогIачу лаамаш… гӀараваларна а доцуш — гӀаравалар суна ца деза, со цунах ца веша, амма адамийн ирсана а, пайданна а алсам тӀеӀаткъам барна.

Толстойн вевзаш волчу нохчочо Исаев Балтас дийцира цуьнга эвла йохочу хенахь нохчийн доьзал кхалхарх лаьцна. Оцу дийцаро йаздархо декхаре вира, эххар а тӀаме шен беран хьежамаш дӀа а тесна, цуьнан бахьанийн ойла йан. Иза керлачу дийцаран тӀехь болх бан волавелира, тӀаьхьо «ТӀелатар» аьлла цӀе тиллина йолу. Апрель баттахь йаздархочо книгаш йоьшуру, «Сентиментальни некъ» гочдора, талла лелара, Каспий-хӀорд тӀе воьдура, луларчу йарташкахь хуьлура, меттигерчу бахархойн дийцаршка ладугӀура[8]. Майхь Толстой Пятигорске хишца дарба дан вахара[9], цигахь Ӏийра июль беттан йуьххье кхаччалц[10]. Кхузахь йаздан долийра цо «Кавказера кехат» цӀе йолу дийцар, тӀаьхьо «ТӀелатар» аьлла цӀе хийцина[9]. Пятигорскехь иза Провале воьду, «ТӀелатаран» а, «Бераллин» а куьйгайозанаш нисдо, Дэвид Юман «Ингалсан истори»[11] а, Жан-Жака Руссон «Эмиль» а йоьшу, «Заманхо» журнале «Бераллин» куьйгайоза дохьуьйту.

Июлехь Толстой Железноводске вахара, цигахь цо йишира Жан-Жака Руссон «МукӀарло» а, Михайловский-Данилевскийн «1812 шеран Даймехкан тӀеман сурт хӀоттор» а, чекхйаьккхира «Кавказера кехатан» хьалхара редакци[10]. Цунна вевзира петрашевец волу А. И. Европеус. Кхузахь цуьнан кхоллайелира оьрсийн помещичийн роман йазйан ойла, тӀаьхьо цунах «Помещикан Ӏуьйре» хилира. Августехь йаздархо Пятигорске воьду, цул тӀаьхьо — Старогладовске. Цо йухайаздан доладо «Кавказера кехат», Платонан «Политик» а, Руссон «Йукъараллин бартах лаьцна» а йоьшу. 29 августехь цуьнга «Заманхон» редактор волу Н. А. Некрасовгара кехат кхечира, цо Толстой чӀогӀа воккхавевира[12].

Сентябрехь Толстойс Некрасовн кехатна жоп делира. Оццу баттахь арайелира «Заманхон» рогӀера номер, Толстойн «Бералла» повесть а йолуш. 10 сентябрехь иза дарба дан Кизляре вахара, кӀира даьлча цигара йухавеара. Кестта цуьнан помещичийн романах лаьцна буьззина кхетам кхоллабелира, и йазйан волавелира иза. Иштта оцу муьрехь цо ингалсан истори йоьшура, геометри Ӏамайора.[13].

Октябрехь Толстойс шена хьалха ши коьрта Ӏалашо хӀоттийра: крепостнойн дахар тодар а, литературин болх а. Оцу Ӏалашонашца болх бан шен новкъарло йеш долу тӀеман гӀуллакх дита сацам бира цо. Оццу хенахь Толстойн «Кавказан очеркаш» йазйан ойла кхоллало. «Мамакай-Йуьрта некъ» очерк йазйан волавелира иза, амма иза чекхйаккхаза йисира. Толстойс «Заманхон» тӀехь шен повесть йоьшу, текстехь бина хийцамашна реза ца хуьлу, цунах лаьцна Некрасовна ши кӀоршаме кехат йаздо, амма уьш дӀа ца дохьуьйту[14].

Ноябрехь Толстойс шен повестан критика йишира (схьахетарехь, С. С. Дудышкинан «Даймехкан йаззамашех» лаьцна ду дуьйцург), иза цунна реза хилира. Некрасовна йаздинчу кехатехь цо дехар до кхидӀа шен произведенешкахь хӀумма а ца хийцар. Толстой «Жималла» йазйан волало, кест-кеста талла воьду[15]. Декабрехь цо Некрасовига «ТӀелатар» дохьуьйту[16].

1853 шо

Январь-февраль беттанашкахь Толстойс походехь дакъа лоцу. Старогладовскера новкъа йаьлла колонна Червлённи — Грозни гӀап — эскарш гулдеш йолу Курински чӀагӀо маршрутца чекхйелира. Грознехь волчу хенахь Толстойс йаздина «Святочни буьйса» цӀе йолу дийцар (чекхдаккхаза дисина). Отряд Мичиг-Хи йистаца лаьмнашка йахара, нохчийн эвланашка ирзуш дохуш. Аку-Йурт, Йоккха а, Жима а Гурдалой йарташна артиллерин тоьпаш еттарехь дакъа лацарна йаздархо прапорщикан звани йала хьалхатеттира. Толстойн ваша Николай отставке вахара[17].

7 мартехь Толстой лаьцна, гӀароле ца варна. ШолгӀачу дийнахь Георгиевски жӀараш дӀасадоькъуш дара; Толстой, лаьцна хиларна, совгӀат доцуш висира, цунна мелла а халахийтира. Цул тӀаьхьа март чекхбаллалц иза Гумс хи тӀерачу лагерехь вара[18].

Апрелехь кхидӀа а йаздо цо («Святочни буьйса» дийцар а, «ХӀай, Марьяна» байт а). Оццу баттахь Толстойга «Заманхон» номер кхечира, шена чохь «ТӀелатар» дийцар а долуш. Дийцар цензура йина дара, цуьнан зорбатоьхначу кепо йаздархо холча хӀоттийра. Майхь ваш Николай, гӀуллакх а дитина, цӀа вахара. Май чекхболлуш Лев Николаевича шен лаамца гӀуллакх дита дехар йаздира[19].

Июнь беттан йуккъехь Воздвиженскера Грозни гӀопе новкъа йелира офицерийн тоба, шайна йуккъехь Толстой а волуш. Некъахь Толстой шен доттагӀчуьнца Мисербиев Садоца тобанах къаьстина, Ханкальски чӀожахь Шамилан агӀончаш тӀелетта царна. Халла кӀелхьаравелира и шиъ царах. Июнь чекхболлуш Толстойн «Кавказан эпсаран дневник» а, «Веддарг» (тӀаьхьо «ГӀалагӀазкхий» цӀе йолуш зорбатоьхна) а произведенеш йазйан ойла кхоллало. Оццу хенахь цуьнан дневник тӀехь гучудовлу «Хьун хьакхар» произведенин тӀехь болх дӀаболорах лаьцна йаздарш. Цуьнца цхьаьна цо кхидӀа а йазйо «Жималла»[19].

Июль беттан йуккъехь Толстой Пятигорске воьду, хӀетахь цигахь цуьнан ваша Николай а, йиша Мария а йара. Цигахь цхьана буьйсана Толстой вехаш хиллачу хӀусаман керта борз йеара, оцунах лаьцна цо тӀаьхьо дийцира «Булька а, берзло а» дийцарехь. Июль чекхболуш — август болалуш Лев Николаевич Ессентуке воьду, цигара Железноводске а, Кисловодске а, иштта Шотландке (Железноводскана гергахь немцойн колони). Август чекхболлуш Пятигорскехь цунна вевзира петрашевец Николай Кашкин. Сентябрехь цо хьекъале лецира «Маркёран йаздарш» дийцар йаздар. И ойла масех дийнахь дахарехь кхочушйина, куьйгайоза «Заманхо» журнале дӀахьажийра цо[20].

6 октябрехь Толстойс кехат делира хӀетахь Молдовехь а, Валахехь а оьрсийн эскаршна куьйгалла деш хиллачу эла Михаил Горчаковга, жигара эскаре дехьаваккхар доьхуш. Октябрь йаздархочо баьккхира талла лелаш, бевзачарга хьошалгӀа воьдуш, уьш ша волчу тӀеоьцуш, йоьшуш. Оцу муьрехь цо йишинчу книгашна йуккъехь йара — капитан Головина японийн йийсарехь ша хиллачух лаьцна йаздина долу кехат. Оццу хенахь цо йаздира Епишкас дийцина инарлаш Лисаневич а, Греков а Учар-Хьаьжин карах кхалхарх лаьцна дийцар.[21].

Ноябрь беттан йуьххьехь Толстой Хаси-Эвле вахара. Новкъахь цунна тӀелатар дира ламанхоша. 8-чу дийнахь Старогладовске йухавеара иза. Цо кхидӀа а болх бо «Жималла» тӀехь, талла лела, дӀайаздо меттигерчу бахархойн казакийн а, лаьмнийн а дахарх лаьцна дийцарш, ткъа меттигера тешарш, Ӏадаташ, лаьмнийн лексикера а, казакийн диалектера а дешнаш, йоьшу Николай Карамзинан «Оьрсийн пачхьалкхан истори». Шен веше С. Н. Толстойга йаздинчу кехат тӀехь цо латкъам бора «хьекъал доцу эпсарш а, хьекъал доцу къамелаш а» шен кӀордарна, дийхира Чарльз Диккенсан «Дэвид Копперфильд» роман оригиналехь йаийтар[22].

Декабрехь Толстой йехха хан йаьккхира шен рогӀера произведенин сюжет харжаран ойла йеш: «Кавказан эпсаран дневник» (тӀаьхьо «Хьун хьакхар»), «ГӀалагӀазкхийн поэма» («ГӀалагӀазкхий»), «Венгерка» (ойла билгала йац), «Вайна стаг» («Даржера дӀаваьккхинарг»). Иза талла лелара, Карамзин воьшура, Николай Устрялован «Оьрсийн истори» йеша волавелира . Оцу хенахь цуьнан буьззина кхетам кхоллабелира «Оьрсийн помещикан романах» лаьцна, иза кхочушбан волавелира иза. Иштта цуьнан ойла кхоллайелира оьздангаллин пайде йозанаш дӀакхайкхош журнал арахеца.[23].

1854 шо

Январехь Толстойн дневник тӀехь гучуйовлу цо шена хӀиттийна йолу бакъонаш. Оццу хенахь цо дӀахьо «Франклинан журнал» олуш тептар, цу тӀехь цо билгалдо оцу бакъонийн кхочушдар йа ца дар. Толстойс толлу оьрсийн эскаран ДаьргӀойн походан материалаш, и поход эскарна аьтту боцуш чекхйаьллера. ТӀаьхьо оцу материалех пайдаийцира цо шен «ТӀелатар», «Хьун хьакхар», «Хьаьжа-Мурат» произведенешкахь. Йаздаршкахь хьахаво Жданов цӀе йолу салти, шен накъосташна ахча а, кучамаш а дӀасайоькъуш волу. ТӀаьхьо Жданов шен фамилица «Хьун хьакхар» произведени тӀехь гайтира. 8 январехь Толстой прапорщикиан дарже велира. Кестта цунна хаало ша жигара эскаре дехьаваккхарх лаьцна, тӀаккха офицеран звани йаккха экзамен йелира цо[24].

19 январехь Толстой, Нохчийчоь а йитина, шен Даймехка новкъа волу. 2 февралехь иза Ясни Поляне кхочу.

Толстойн кхоллараллина Кавказо бина тӀеӀаткъам

Нохчийчохь Толстой йаздархо санна кхиира, кхузахь кепе йаьлла цуьнан кхоллараллин метод а. Оьрсийн литературин классик хирволу иза Кавказе хӀунда веара бохучу хаттарна жоп ца ло Толстойн дневник тӀехь. Жоп ло «ГӀалагӀазкхий» повестан декъан чекхйаккхазачу редакцехь, Оленинан хьалхалерчу дахарна лерина, амма повестан чаккхенан вариантана йукъа ца йахана. Оцу дийцаран деталш чӀогӀа йуьззина а йу, билггал автобиографин кепехь а йу. Иза повестана йукъайахийта ца тигар Толстой, хӀунда аьлча, цунна хетарехь, цо гучуйоху йешархочунна шена кхета йезаш йолу деталш[25]:

18 шо кхаьчча дуьйна, студент (ша) волушшехь, Оленин маьрша вара, оьрсий цкъа а ца хиллачу кепара маьрша. 18 шо долуш цуьнан доьзал а, дин а, Даймохк а, хьашт а, декхарш а дацара, майра хьекъал бен дацара, бераллехь дуьйна хилла йолу йерриг буржалш воккхавеш йохош долу, безаме дехарш деш долу довха дог а, дуьхьало йан йиш йоцу лаам ваха, лела, хьалхавала, цӀеххьана хьалхавала массо а схьадоьллуш долчу дахаран некъашца.

Йуьхьанца Толстойн билггал Ӏалашонаш йацара. Цуьнан дневникашкара йозанаш тешалла деш ма-хиллара, иза ша а ца кхетара, ша Кавказе стенна веана. Оленинах терра, Толстойс[26]

… сайга олура, со веана цхьалха хила, хьашто лан, суо хьаштонехь зен, кхерам лан, суо кхерамехь зен, сан гӀалаташ къинхьегамца а, халонашца а дӀатаккха, ширачу хоршара вала, дерриге а йуха дӀадоло, сан дахар а, сан ирс а.

Кавказехь хиларо таро йира йаздархочун ша-тайпа паргӀата хатӀ кхио, авторитеташка а, кепашка а, стереотипашка а ца хьоьжуш.[27]. ТӀаьх-тӀаьхьа Толстой ша а кхета Кавказе ваха шен сацам нийса хиларх. 1852 шеран шен цхьана кехат тӀехь цо йаздо[28]:

Сан ойла, сан Кавказе варан ойланза сацам лакхара беана бара суна. Делан пурбанца хилира иза — ас Цунна даггара баркалла а олу, — суна хаало кхузахь сох дикахо стаг хилар… со чӀогӀа тешна ву, кхузахь суна хӀуъа а хилча а, иза дерриге суна диканна хиларх, хӀунда аьлча иза Делан лаам бу.

ТӀаьхьо шен дневник тӀехь Толстой Кавказан муьрах «лазаме а, дика а хан» олу, билгалдоккхуш, шен ойла цкъа а хьалха а, цул тӀаьхьа а ишттачу лакхенга ца кхаьчна хилар. «Ткъа хӀетахь суна мел карийнарг гуттаренна а со тешначух хир ду», — яздора цо тӀаьхьо[29].

Иэс

1977-чу шарахь СССР-н Лакхарчу Советан Президиуман указаца Старо-юьртан (Девкар-Эвла) цӀе оьрсийн маттахь Толстой-Юрт аьлла хийцира[30]. 1980-чу шарахь иза цхьана ханна ваьхначу Старогладовски станицехь Л. Н. Толстойн Литературин-этнографин музей схьайиллина.

Оьрсийн литературин классикан дахарехь а, кхоллараллехь а Кавказан мур масех чкъуран толстоведаш кӀоргера толлуш бу. Оцу муьрана лерина дуккха а Ӏилманан конференцеш[31][32][33] а, монографеш а йу, масала, Б. С. а, В. Б. а ВиноградовгӀеран «Л. Н. Толстой а, Нохч-ГӀалгӀайчоь а» (1989)[34], А. Опульскийн «Л. Н. Толстой Кавказехь» (1960)[35], Б. С. Виноградовн(оьр.)нохч. «Кавказ Л. Н. Толстойн кхоллараллехь» (1959)[36], А. П. Сергеенкон(оьр.)нохч. «Лев Толстойн „Хьаьжа-Мурат“. Повесть кхоллайаларан истори»[37] книгаш а, кхиерш а. Толстойн кхоллараллин оцу муьран талламхойх цхьаъ вара йаздархо, поэт, мохкталлархо, литературин критик Юсупов Ӏазим, оцу темина лерина цхьа могӀа статьяш зорба тоьхна волу[38][39][40][41][42]. Юсуповс иштта Девкар-Эвлахь (Толстой-Юрт) йаздархочун иэсана лерина музей а кхоьллира[43].

Теркан дукъан къилбера басе тӀехь тарх бу йозанца: «Кхузахь, хӀокху тархана йуххехь шен доттагӀчуьнца Мисербиев Садоца вара Л. Н. Толстой».

Билгалдахарш

  1. ↑ Виноградовы, 1989, с. 5.
  2. ↑ Виноградовы, 1989, с. 6.
  3. ↑ Виноградовы, 1989, с. 7.
  4. ↑ Виноградовы, 1989, с. 8—9.
  5. ↑ Виноградовы, 1989, с. 9.
  6. ↑ Толстой Л. Н. и Кавказ. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 21 январь.
  7. ↑ Виноградовы, 1989, с. 10.
  8. ↑ Виноградовы, 1989, с. 12.
  9. ↑ 1 2 Виноградовы, 1989, с. 13.
  10. ↑ 1 2 Виноградовы, 1989, с. 15.
  11. ↑ Виноградовы, 1989, с. 14.
  12. ↑ Виноградовы, 1989, с. 16.
  13. ↑ Виноградовы, 1989, с. 16—17.
  14. ↑ Виноградовы, 1989, с. 18—19.
  15. ↑ Виноградовы, 1989, с. 19.
  16. ↑ Виноградовы, 1989, с. 20.
  17. ↑ Виноградовы, 1989, с. 20—21.
  18. ↑ Виноградовы, 1989, с. 21.
  19. ↑ 1 2 Виноградовы, 1989, с. 22.
  20. ↑ Виноградовы, 1989, с. 23—24.
  21. ↑ Виноградовы, 1989, с. 24—25.
  22. ↑ Виноградовы, 1989, с. 26—27.
  23. ↑ Виноградовы, 1989, с. 28.
  24. ↑ Виноградовы, 1989, с. 28—29.
  25. ↑ Виноградовы, 1989, с. 31—32.
  26. ↑ Виноградовы, 1989, с. 32—33.
  27. ↑ Виноградовы, 1989, с. 33.
  28. ↑ Виноградовы, 1989, с. 36.
  29. ↑ ФЭБ: Гудзий. Лев Толстой: Критико-биографический очерк. — 1960. feb-web.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 21 январь. Архивйина 2020 шеран 11 июнехь
  30. ↑ Указ президиума ВС РСФСР от 24.08.1977 г. «О переименовании некоторых населенных пунктов в Чечено-Ингушской АССР» // Ведомости Верховного Совета РСФСР. — 1977. — № 35 (сентябрь).
  31. ↑ Асталов, Магамадов, 2009.
  32. ↑ Толстой и Кунта-Хаджи, 2006.
  33. ↑ Толстовские чтения, 1991.
  34. ↑ Виноградовы, 1989.
  35. ↑ Опульский, 1960.
  36. ↑ Виноградов, 1959.
  37. ↑ Сергеенко, 1983.
  38. ↑ Юсупов Азим. Садо Мисербиев и Лев Толстой, или рассказ о том, как чеченец Садо помог Толстому сохранить жизнь и не лишиться Ясной Поляны // Л. Толстой и шейх Кунта-Хаджи Кишиев: проблемы мира и гуманизма. — Тула, 2006.
  39. ↑ Юсупов Азим. Деган доттагӀий = Сердечные друзья : [к 150-летию Л. Н. Толстого] // Ленинан некъ. — 1978. — 10 марта.
  40. ↑ Юсупов Азим. Лийр доцу васт = Бессмертный образ : [о пребывании правнуков Л. Н. Толстого в Чечено-Ингушетии] // Ленинан некъ. — 1978. — 5 нояб.
  41. ↑ Юсупов Азим. Толстой вухавирзина юьрта = Толстой вернулся в село // Ленинан некъ. — 1983. — 31 июль.
  42. ↑ Юсупов Азим. Хьешан бӀов = Башня гостя : [К 160-летию Л. Толстого] // Коммунизман байракх. — 1988. — 8 сент.
  43. ↑ Насонов Г. На селе совсем не скучно. Грозненский рабочий. — 1981. — 21 апр.

Литература

Книгаш

  • Виноградов Б. С., Виноградов В. Б. Л. Н. Толстой и Чечено-Ингушетия. — Гр.: Чечено-Ингушское книжное издательство, 1989. — 176 с. — ISBN 5-7666-0172-7.
  • Итаев В. (составитель). Л. Н. Толстой в Чечено-Ингушетии : сборник статей. К 150-летию со дня рождения Л. Н. Толстого. — Гр.: Чечено-Ингушское книжное издательство, 1978. — 2000 экз.
  • Опульский А. Л. Н. Толстой на Кавказе. — Орджоникидзе, 1960. — 120 с.
  • Виноградов Б. С. Кавказ в творчестве Л. Н. Толстого. — Гр.: Чечено-Ингушское книжное издательство, 1959. — 5000 экз.
  • Л. Н. Толстой и Чечня: история и современность : Материалы всероссийской научно-практической конференции (к 180-летию Л. Н. Толстого) / Асталов В. А. (главный редактор), Магамадов С. С. (ответственный редактор). — Гр.: Издательство Академии наук Чеченской Республики, 2009. — 158 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-91857-002-9.
  • . — Тула: Издательский дом «Ясная Поляна», 2006.
  • Толстовские чтения : тезисы докладов региональной научной конференции. — Гр.: Чечено-Ингушский государственный университет им. Л. Н. Толстого, 1991.
  • Сергеенко А. П. «Хаджи-Мурат» Льва Толстого. История создания повести / Ковалёв В. А. (общая редакция). — М.: Современник, 1983. — 339 с. — 25 000 экз.
  • Виноградов Б. С., Демчук В. А. Лев Толстой и Кавказ (указатель литературы). — Гр.: Чечено-Ингушское книжное издательство, 1978. — 56 с. — 1000 экз.
  • Л. Н. Толстой и Чечено-Ингушетия: сборник статей / Яблокова Г. И. (редактор). — Гр.: Чечено-Ингушское книжное издательство, 1978. — 2000 экз.

Статьяш

  • Юсупов Азим. Тайна наскальной надписи : [Толстой и его кунаки-чеченцы] — Элиста, 2004. — 256 с.
  • Юсупов Азим. Почему мне дорог Толстой // Л. Н. Толстой и Чечня: история и современность. — Грозный, 2009.
  • Юсупов Азим. Садо Мисербиев и Лев Толстой, или рассказ о том, как чеченец Садо помог Толстому сохранить жизнь и не лишиться Ясной Поляны // Л. Толстой и шейх Кунта-Хаджи Кишиев: проблемы мира и гуманизма. — Тула, 2006.
  • Юсупов Азим. Деган доттагӀий = Сердечные друзья : [к 150-летию Л. Н. Толстого] // Ленинан некъ. — 1978. — 10 марта.
  • Юсупов Азим. Лийр доцу васт = Бессмертный образ : [о пребывании правнуков Л. Н. Толстого в Чечено-Ингушетии] // Ленинан некъ. — 1978. — 5 нояб.
  • Юсупов Азим. Толстой вухавирзина юьрта = Толстой вернулся в село // Ленинан некъ. — 1983. — 31 июль.
  • Юсупов Азим. Хьешан бӀов = Башня гостя : [К 160-летию Л. Толстого] // Коммунизман байракх. — 1988. — 8 сент.
  • Юсупов Азим. Хьеший: Л. Н. Толстойна = Гости: Л. Н. Толстому : [отрывок из повести] // Орга. — 1978. — № 2. — С. 12-15.
  • Юсупов Азим. Где память о Толстом жива… : [статья внештатного директора музея им. Л. Н. Толстого с. Толстой-Юрт] // Комсомольское племя. — 1985. — 16 февр.
  • Юсупов Азим. Горжусь тобой, мое село : [о дружбе Л. Н. Толстого с кунаками из с. Старый-Юрт (Толстой-Юрт)] // Грозненский рабочий. — 1988. — 9 сент.
  • Юсупов Азим. Село имени писателя : [о селе Старый-Юрт, переименованном в 1959 году в Толстой-Юрт в честь Л. Н. Толстого, который жил здесь, о его друге Садо Мисербиеве, о работе школьного музея имени писателя] // Грозненский рабочий. — 1986. — 19 июля.
  • Юсупов Азим. Село мое, Толстой-Юрт : [интернационализм, проявленный толстой-юртовцами с 1851 года, когда ещё Л. Н. Толстой бывал в этом крае] // Грозненский рабочий. — 1985. — 21 авг.
  • Юсупов Азим. Хранили память кунаки : [о кунаках Л. Толстого, проживавших в с. Старый-Юрт] // Комсомольское племя. — 1988. — 23 июля.
  • Насонов Г. На селе совсем не скучно: Грозненский рабочий — 1981. — 21 апр.

Категореш