Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Къилбаседа Кавказан а, ДегIастанан а цхьаьнатоьхна ламанхойн Союз

Къилбаседа Кавказан а, ДегӀастанан а цхьаьнатоьхна ламанхойн Союз (Ламанхойн Союз, Ламанхойн цхьаьнатоьхна Союз, Кавказан ламанхойн Союз, Кавказан ламанхойн цхьаьнатоьхна Союз[1]. 1917 шеран тов-бецан баттахь дуьйна официально йоккхуш йолу цӀе — Къилбаседа Кавказан а, ДегӀастанан а цхьаьнатоьхна ламанхойн Союз) — Россин чуйогӀу, цхьана декъана къобалйина Къилбаседа Кавказан халкъийн мехкан-къаьмнийн цхьаьнакхетаралла (1917 ш. хӀутосург — лахьанан). 1917 шеран 01-08 (ширачу рузманца хӀутосург беттан 14-21 деношкахь) Буру-гӀалахь дӀайаьхьначу Ламанхойн дуьххьарлерачу Съездо кхоьллина[2].

Союзал хьалха хилларг йара цхьаьнатоьхначу ламанхойн Ханна Коьрта Комитет йара, 1917 шеран бекарг беттан 5-6 дийнахь Буру-гӀалахь кхоьллина. Ханна КК куьйгалхо вара Шаханов Басият (Басьят), балкхаройн серлонча, публицист, йукъараллин гӀуллакххо[2].

Дуьххьарлера ламанхойн съезд

Коьрта йаззам I съезд Союза горцев Северного Кавказа(оьр.)нохч.

undefined

ДӀадолийнарш а, дӀахӀоттам а

Дуьххьарлера ламанхойн съезд вовшахтоха дӀадолийнарг йара ламанхойн цхьаьнатоьхна Ханна Коьрта Комитет. Съезд схьайиллира 1917 шеран хӀутосург беттан 1 (14) дийнахь.

Съездан куьйгалхо — Шаханов Басият (Басьят).

Съездан президиумна йукъабахнера: Абуков Магомет (кубански чергазийх а, гӀебартхойх), Шаханов Басият (балкхаройх), Коцев Пшемахо (гӀебартхойх), Мутушев Ахметхан, Чермоев Тапа (нохчех), Джабагиев Вассан-Гирей (гӀалгӀайх), Капланов эла Рашидхан (гӀумкех, караногӀех а туркменех Ставропольски губернера), Исаев Бек-Мурза (ставропольски ногӀех), Борукаев Константин а, Джиоев Николай (хӀирех), Далгат Башир, Далгат Магомет, Эфендиев Абдулкадыр, Габиев СаӀид и Темирханов Зубаир (суьйлех).

Коьрта тезисаш а, докладаш а, терахьаш

Коьрта докладаш йира Шаханов Басиятс, Капланов эла Рашидханс (вовшахтохараллин гӀуллакхехула), Джабагиев Вассан-Гирейс (Земски Реформин хьокъехь), Абдулкадыров Мохьмадс (динан хаттарш айдеш), Эфендиев Абдулкадырс (лаьттехула хаттарш айдеш) иштта Габиев СаӀидс (кхиаран а, дешаран а декъехула).

1917 шеран хӀутосург беттан 5 (18) дийнахь Къилбаседа Кавказан а, ДегӀастанан ламанхойн цхьаьнатоьхна Союз кхолларан хьокъехь йолу эла Каплановс йина доклад съездо къобалйира, Союз вовшахтохаран проект магош тӀе а ийцира. 1917 шеран хӀутосург беттан 6 (19) дийнахь коьрта йукъара-политикин а, социалин проблемаш кхочушйан резолюциш тӀеийцира: Ханна правительствоца йолчу йукъаметтигах, ТӀаме болу хьежамаш, латтанех долчу хаттарехула, Учредительни гуламехь векалалла, кхидӀа а. 1917 шеран хӀутосург беттан 7 (20) дийнахь съездо Союзан Конституци а Политикин платформа а, программа а тӀелецира. Оццу дийнахь цуьнан Коьртачу Комитете а, динан совете а харжамаш хилира[3].

Цхьаьнатоьхначу ламанхойн Союзан болх

Хронологи

Союзан бакъо йара Къилбаседа Кавказан халкъийн векалийн а, кхочушдаран а Ӏедалан орган хила 1917 шеран хӀутосург беттан 1917 шеран лахьанан бутт кхаччалц йукъана.

Цхьаьнатоьхначу ламанхойн Союзан Коьртачу комитетана тӀейиллина муьтӀахь йара ДегӀастанан область, Теркан областан ламанхойн округаш (Назранан, Нальчикан, Буру-гӀалин, Грозненски, Веданан, Хасав-Юртан), Теркан областан НогӀин дакъа, Кубанан Ламанхойн областан комитет а, Кубанан Ламанхойн областан кхеташо, ногӀийн а, караногӀийн Ставропольски губернехь йолу кхочушдаран комитеташ.

  • 1917 шарахь, Буру-гӀалахь дӀайаьхьначу Ламанхойн шолгӀачу съездехь, Союзана йукъайахара Абхази. Цу хенахь дуьйна организацин официальни цӀе йара — Къилбаседа Кавказан а, ДегӀастанан а, Абхазин а цхьаьнатоьхначу ламанхойн Союз.
  • 1917 шеран эсаран баттахь цхьаьнатоьхна ламанхойн Союз йукъайахара Къилба-Малхбалин гӀалгӀазкхийн эскарна а, Кавказан ламанхойн а, маьршачу аренийн халкъийн Союзана. Цо вовшахтуьйхира Донан эскар, Кубанан гӀалгӀазкхийн эскар, Теркан гӀалгӀазкхийн эскар, Астарханан гӀалгӀазкхийн эскар, Къилбаседа Кавказан цхьаьнатоьхна ламанхойн Союз а, ДегӀастанан а, Абхазин, ГӀалмакхойн халкъ а (ГӀалмакхойн халкъана урхалла дечу ККХК цӀарах).
  • 1917 шеран лахьанан баттахь цхьаьнатоьхначу ламанхойн Союзан КК сацам тӀеоьцу ДегӀастанан а, Теркан ламанан округашкахь Ламанхойн автономи кхолла (Ламанхойн республика), КК хийца Ламанхойн правительство, аьлла. Правительствон куьйгалхо хӀутту Тапа (Ӏабдул Меджид) Чермоев, 1917 шеран гӀура беттан хьалхарчу дийнахь дуьйна — эла Рашид-Хан Капланов. Цхьаьнатоьхначу ламанхойн Союзан Ламанхойн правительствон а, Теркан гӀалгӀазкхийн эскаран ТӀеман правильствоца цхьана хенахь барт чӀагӀбина, цхьаьнатоьхна Теркан-ДегӀастанан правительство кхоьллира, цу чу догӀуш дара Ламанхойн правительствон декъашхойн доккха дакъа.
  • Къаьмнийн йукъаметтигаш гӀоьртина хилар бахьана долуш, Къилбаседа Кавказехь граждански тӀом болабаларца 1918 шеран кхолламан-чиллин бетанашкахь, цул тӀаьхьа Теркан советски республика дӀакхайкхинчул тӀаьхьа, Теркан-ДегӀастанан а, Ламанхойн правительствон а Ӏедал дуьйхира. 1918 шеран бекарг беттан пхеалгӀачу дийнахь тӀаьхьабисина правительствон декъашхой Буру-гӀалара ГӀалгӀайчоь бевдда, Назрань гӀопехь къайлабевлира.
  • 1918 шеран хӀутосург беттан 11 дийнахь цхьаьнатоьхначу ламанхойн Союзан КК (коьрта комитет) Къилбаседа Кавказан ламанхойн республикин йозушйоцу Деклараци тӀеийцира. Декларацин текст кечйинера Вассан-гирей Джабагиевс. Правительствона йукъабахнера Ламанхойн правительствон декъашхой а, Теркан-ДегӀастанан правительствон декъашхойн дакъа а, иштта премьер-министр Тапа (Ӏабдул Меджид) Чермоев а, тӀеман министр эла Нух Бек Шамхал Тарковский.
  • Тов-бецан 25-чу дийнахь Петровск-Портехь (хӀинца Махачкала) Н. Тарковскис Центрокаспин Диктатурин эскаран буьйранча волчу «инарла» (Императоран эскарехь тӀаьххьара цӀе — эскаран старшина) Л. Ф. Бичераховца чӀагӀамна кӀел куьг йаздира, Советан Ӏедална дуьхьал цхьаьна къийсам дӀабахьа. Ӏедалан бакъонаш дӀасайоькъуш, ДегӀастанан латта тӀехь инарла Бичераховн эскарна контроль йан дӀайелира Каспин гонаха йолу кӀошташ. Тов-бецан беттан 30-чу дийнахь Ламанхойн республикин правительствоно дӀакхайкхира Советан Ӏедалан декреташ дӀадаха: пачхьалкхо долайаьхна хьаннаш, аренаш, хиш йухадерзор.
  • 1918 шеран лахьанан баттахь туркойн эскарша Темир-Хан-Шура гӀала (хӀинца Буйнакск) схьайаьккхинчул тӀаьхьа, Ламанхойн правительство кхуза схьайеара, Н. Тарковскис шегара диктаторан бакъонаш охьайехкира, лахьанан беттан 17-чу дийнахь правительствоно туркойн коьрта буьйранчица Ф. Юсуф-Изет-пашаца чӀагӀамна куьг йаздира ДегӀастанахь туркойн эскарш хилар магош. Дуьненан хьалхарчу тӀамехь Германи, Турци эшар а, иштта туркойн эскарш КъилбаКавказера а, ДегӀастанара а дӀадахар бахьана долуш, Ламанхойн правительство йуха дӀахӀоттийра, 1918 шо чекхдолуш Темир-Хан-Шурахь йолчу ламанхойн кхеташоно тӀечӀагӀвира коалиционни кабинетан куьйгалхо Пшемахо Коцев. ДегӀастанахь йолчу инарла Колесниковн гӀалгӀазкхийн отрядашца а, Бакохь йолчу Добровольческин эскаран векалца инарла И. Г. Эрделица барт чӀагӀбира. Гуьржийчоьнан а, Азербайджанан а, Антантан гӀоьнца шайн отрядаш кхолла буьйлабелира, 1919 шеран кхолламан баттахь тӀеман-шарӀан кхелаш кхоьллира.
  • 1919 шеран хӀутосург беттан 23-чу дийнахь Ламанхойн республикин Парламентан тӀаьххьара кхеташо хилира. Цигахь дегӀастанан фракцино шен куьйгаллехь инарла Хахилов Минкаил а волуш, дӀахьедира кхидӀа йолчу Парламентан кхеташонашкахь шаьш дакъалоцур цахилар, и бохург дара шаьш Ламанхойн республикин могӀаршкара арадовлуш хилар хаийтар
  • 1919 шеран хӀутосург беттан 24-чу дийнахь ДегӀастанахь Ӏедал Деникинан кара доьду, инарла Хахилов Минкаил ДегӀастанан Диктатор хӀоттаво[3].

Ахча латтор

Хууш ду ссудаш даларан пхеа чӀагӀамах Азербайджан Республикин правительствоца Ламанхойн Республикин Парламентан куьйгалхойн цӀарах Чермоев Тапин а, Коцев Пшемахон а, финансийн министран Вассан-гирей Джабагиевн 80 миллион азербайджанийн ахча. Ахча латторан кхидолу кехатийн хьостанаш хууш дац.

1917 шеран хӀутосург беттан Цхьаьнатоьхна ламанхойн Союзан Коьрта Комитетан дӀахӀоттам

Литература

  • Первый горский съезд 1 мая 1917 года. Сост. Б. К. Далгат. — Владикавказ, 1917.
  • Владикавказская конференция Юго-Восточных областей 16-21 октября 1917 года. — Владикавказ, 1917.
  • Программные документы национальных политических партий и организаций России (конец XIX в. — 1917 г.). Сборник документов. Вып. 2. Сост. В. М. Фомин. — М., 1996.
  • Союз объединённых горцев Северного Кавказа и Дагестана (1917—1918 гг.), Горская Республика (1918—1920 гг.). Документы и материалы. Отв. ред. А. И. Османов. — Махачкала, 1994.
  • К истории провозглашения независимости Республики Северного Кавказа. В.-Г. Джабагиев. "Свободный Кавказ". — Мюнхен, 1953. — №5(20) с.

Билгалдахарш

  1. ↑ История Абхазии. — Учебное пособие. — Сухум: Алашара, 1991. — С. 300. — 260 с. — 5000 экз.
  2. ↑ 1 2 Союз объединенных горцев Северного Кавказа и Дагестана (1917-1918 гг.) и Горская Республика (1918-1920 гг.). — Махачкала: ФГБУН Ин-т истории, археологии и этнографии Дагестан. науч. центра РАН; Сост. Г.И. Какагасанов, Л.Г. Каймаразова, 2013. — 290 с. — ISBN 978-5-4447-0001-3.
  3. ↑ 1 2 Разаков Р. Ч.-М., Джантемирова Г. Р., Разаков Ш. Р. К вопросу о создании Союза Объединенных Горцев Северного Кавказа и Дагестана // Гуманитарные, социально-экономические и общественные науки.. — 2022. — № 4. — 2686-8350.

Категореш