Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Пригородни кӀошт (Къилбаседа ХӀирийчоь)

ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Пригородни кӀошт.


При́городни кӀошт (оьрс. Пригородный район (Северная Осетия), хӀир. Горæтгæрон район, гӀалгӀ. ГӀалме шахьар[13]) — Российн Федерацин Республика Къилбаседа ХӀирийчоь — Аланин йукъара административан-мехкан дакъа а, муниципалан кхоллам а (муниципалан кӀошт).

Административан центр — Шолхи.

Географи

Муниципалан кӀошт лаьтта республикин къилба-малхбалехь, ламанан а, ламанан кӀажошкара а зонашкахь, кхин а Теркан таьӀна аренехь. Мехкан кӀоштан майда — 1422,42 км².

Доза ду муниципалан кӀошташца: Алагиран, Ардонан кӀошташца малхбузехь, Правобережни кӀошт къилседехьа, кхин а Республика ГӀалгӀайчоь малхбалехьа. Кхаа агӀор ах хӀозца гуо бо республикин коьрта шахьран — БуритӀе гӀалин, цуо йоькъа кӀошт малхбузе а, малхбале а декъашна.

КӀоштан махкахь республикин уггаре лекха лам бу — Башлам (5033 м).

Коьрта эркаш — Терк, ГӀалми, Гизельдон(оьр.)нохч..

Истори

Аренна тӀехь гӀалгӀай бахархойн уггаре а ширачу йукъах цхьаъ йу Тара-тогӀи (Тарш эвлан цӀарах, изза цӀе йолчу Ӏарамхин-чӀожера наха кхоьллина йолу). Гуьржийн географан Вахушти Багратионис дийцарехь, гӀалгӀайн йуьрт Ангушт йевзаш хилла Тара-тогӀи чохь XVII бӀешарахь[14], цуьнан цӀарах схьайаьлла экзоэтноним(оьр.)нохч. «ингуши».

Къилбаседа Кавказехь Российн империн Ӏедалан политикан жамӀехь, лаьмнийн бахархой а, лаьмнийн кӀажошкахь а бехачу меттигашкара бахархой а цхьана декъан махкахбахар Ӏалашо йолуш, хьалха гӀалгӀайн долахь хиллачу латтанаш тӀехь лаьттан аса кхоьллира, иза йара гӀазакхийн гӀаланаш (Соьлжин гӀазакхийн аса), ламанан а, аренан а ГӀалгӀайчоь йоькъуш. XIX бӀешо йуккъе даьлча гӀалгӀай арабаьхна цхьа могӀа йарташкара, уьш йара хӀинцалера Пригородни кӀоштан махка тӀехь, цул тӀаьхьа йира гӀазакхийн йуьрт Тарски (хӀинца а йисина килс а йолуш), Ангушт йуьртан меттехь, Сунженски гӀала Акхи-Йуьртан меттехь, Воронцовско-Дашковски йуьрт йира Тевзан-Йуьрт хиллачохь, ткъа Шолхи аул йолчу меттехь Тарски кӀотар йира[15]. Гражданийн тӀамехь дукхаха болу гӀалгӀай большевикийн агӀор бара, цуо гӀазакхийн бахархой арабехира, ткъа меттигаш гӀалгӀашна йухайерзийра.

1944 шо кхаччалц хӀинцалера Къилбаседа ХӀирийчоьнан Пригородни кӀоштан малхбален дакъа Нохч-ГӀалгӀайн АССР йукъа догӀура. 1944 шеран 7 мартехь, нохчий а, гӀалгӀай а Кхазакхстане а, Йуккъерачу Азе а депортаци йинчул тӀаьхьа и мохк Къилбаседа ХӀирийчоьнан АССР йукъатуьйхира. Оцу мехкан лаьмнийн дакъа (хӀинцалера ГӀалгӀайчоьнан къилба) Гуьржийн ССР-на дӀаделира. 1956 шеран 24 ноябрехь КПСС ЦК Президиумо тӀеийцира нохчийн а, гӀалгӀайн а къаьмнийн къоман автономи меттахӀотторан хьокъехь резолюци, амма Пригородни кӀошт йисира Къилбаседа ХӀирийчоьнан дакъа.

Кхузаманан Пригородни кӀошт йиллира Къилбаседа-ХӀирийн АССР Лакхара Кхеташонан Президиуман сацамца 1944 шеран 27 мартехь[16].

1963 шарахь Пригородни кӀошт шорйира, БуритӀен кӀошт цунах дӀатухуш (йуккъ Архонски йуьртахь йолуш). Пригородни кӀоштан йуьртан кхеташонийн терахь 7 тӀера 17 кхаччалц алсамделира, ткъа кӀоштан центр дӀайаьхьира Шолхи йуьрта.

1970-гӀа шерашкахь дӀаболабелира кхуьуш болу гӀалгӀайн болам, Пригородни кӀоштан малхбален дакъа Нохч-ГӀалгӀайн Автономин Советийн Социалистийн Республикана йухадерзоре кхойкхуш, цуьнан чаккхе хилира дукха деношкахь митинг Соьлжа-ГӀалахь а. ССРСйохаралц, массо а къепедацарш 1981 шарахь БуритӀе гӀалахь дӀадолорца.

Тахане
undefined

1991 шеран 26 апрелехь РСФСР Лакхара кхеташоно(оьр.)нохч. тӀеэцна закон «Репрессеш йина къаьмнашна реабилитаци йарах лаьцна»[17], цуьнца, кхечаьрца санна, гӀалгӀайн мехкан реабилитаций ан йеза.

1992 шеран 4 июнехь Российн Федерацин Лакхарчу Кхеташоно тӀеийцира «Российн Федерацин йукъахь ГӀалгӀайн Республика кхолларан хьокъехь» закон, дозанаш а ца къастош.

1992 шеран 30-31 октябрехь буьйсанна хӀирийн-гӀалгӀайн дов доладелира Пригородни кӀоштахь гӀалгӀашна а, хӀирашна а йукъахь.

Ноябрь беттан 1-чу дийнахь Российн президенто Ельцин Бориса эскарш хьажийра дов долчу зоне, ткъа тӀом бечу республикашкахь ханна администраци кхоьллира. Тасадаларш долчу хенахь (4 ноябрь кхаччалц) шина а агӀор 600 сов стаг велира. Пригородни кӀоштара берриге а гӀалгӀайн бахархой (гергарчу хьесапехь 35 эзар стаг) шайн хӀусамаш а йитина, луларчу ГӀалгӀайчу дӀабаха дийзира. Шерашкахь уьш хаосехь баьхна ГӀалгӀайчохь тайп-тайпанчу четарийн поселкашкахь, общежитин гӀишлош чоь 1990-гӀа шераш чекхдовллалц.

КӀоштан къилба-малхбузан декъехь 2002 шарахь хилира массарна а бевзаш болу Ӏаламан бохам: Кармадонан чӀажехь «Колка» шалам такхар, цуо дуккха а адамийн дахарш дӀадаьхьира.

2000-чу шерашкахь хӀирийн а, гӀалгӀайн а дов иккхинчул тӀаьхьа, цуьнан тӀаьхьалонаш йерзош, масийттазза барт бина агӀонаша. Амма цу берташа йерзийна йац йерриг а йолу проблемаш. ГӀалгӀаша доьху Пригородни кӀошта мухӀажирш йухаберзор а, «Репрессеш лайначу къаьмнашна реабилитаци йар» а, «ГӀалгӀайн республика кхолларх» а федералан низамаш кхочушдар а.

Дукхахболу мухӀажарш цӀаберзийна, амма гӀалгӀайн а, хӀирийн а бахархойн (дукха хьолахь тайп-тайпанчу меттигашкара кегийрхошна йукъахь) тасадаларш хуьлу хан-зама йаьлча дуккха а йарташкахь. Къилба ХӀирийчоьнан а, Гуьржийчоьнан а йукъара девно, цуьнан жамӀехь Къилбаседа ХӀирийчоьно Пригородни кӀоштахь тӀеоьцуш бу Къилба ХӀирийчуьра а, Гуьржийчуьра а хӀирийн мухӀажарш. Иштта кӀоштахь беха Азербайджанера а, Гуьржийчуьра а, Эрмалойчуьра а, Ломан Карабахера а кӀеззиг махкахбаьхна нах а, ткъа иштта Узбекистанера месхетин туркойн мухӀажарш а, нохчийн шина кампанера мухӀажарш а. ТӀаьхьарчу шерашкахь Архонски йуьрта дӀакхелхина масех доьзал — Шемара хӀирийн тӀаьхьенаш (ХӀХ-чу бӀешеран шолгӀачу декъехь ХӀирийчуьра хӀижрат динарш).

Бахархой

Бахархойн дукхалла
1967[18]2002[5]20052009[6]2010[7]2011[8]2012[9]
65 800↗102 990↘102 300↗104 419↗108 665↘108 364↘106 624
2013[10]2014[11]
↘105 701↘105 141
25 000
50 000
75 000
100 000
125 000
150 000
2009
2014
undefined
Къоман хӀоттам

2010 шеран бахархой Йерригроссийн бахархой багарбаца[19]: Невозможно определить количество столбцов

Административан-мехкан бекъабалар

Пригородни кӀоштахь 31 нах беха меттиг йу 19 йуьртан меттигехь: Невозможно определить количество столбцов
Невозможно определить количество столбцов

Меттигера шеш-шайн урхалла

Пригородни муниципалан кӀоштан администраци — Шолхи йуьрт, Тедеевн урам, 129.

Меттигера (кӀоштан) администрацин корта
  • Есиев Руслан Асланбекович (2008 шеран 23 августехь дуьйна)
Меттигера шеш-шайн урхаллин (векалийн гулам) председатель
  • Гаглоев Алан Сардионович (2018 шеран 22 октябрехь дуьйна)

Экономика

Пригородни кӀоштахь йу 200 сов говзанчийн, промышленностан, йуьртабахаман, йохк-эцаран предприятеш, тайп-тайпана долахь йолу фирмаш, автотранспортан кхо предприяти.

Промышленность

Пригородни кӀоштахь йу йаккхий а, йуккъера барамехь а промышленни предприятеш, цара арахоьцу лахара сурсаташ.

  • ООО «МаЮр» — консерваш;
  • ОАО «Престиж», ООО «Российская слава» — спирт;
  • ООО «Михайловское» — алкагол доцу маларш;
  • ООО «Ирбис-1» — дама доккха;
  • ООО «Гранит», ООО «Вектор», ООО «Автотрасса», МУП «Чермен», МУП «Монолит», МУП «Майское» — маьӀданийн йоцу материалаш;
  • ООО ГЗПК «Севоспотребсоюза» — йургӀанаш, белхан духар;
  • ООО «Нар» — тротуаран экъанаш, иэсаш;
  • ООО Агрокомбинат «Россия» — маьлха хушшах даьтта, дама доккху;
  • ООО Фирма «Баркад» — бепиг а, гарзанаш а йо;
  • ОАО «Октябрьская мебельная фабрика» — мебелаш а, дечиг пхьеран гӀирс а
  • ОАО «Аланхим» —полиэтилен а, пластикийн хӀумнаш йо;
  • ОАО «Геналдон» — иэсаш а йо, мармар хедадо;
  • РГП "Консервный завод «Черменский» — стоьмаш а, хасстоьмаш а хи чу духку.

2008 шарахь цара дӀадахьийтира: кечдаран арахецаран сурсаташ 40,146 млн соьмана.

Йуьртан бахам

Агропромышленни комплекс

2009 шо долалуш йуьртабахаман латтанийн майда йара 30560 га, цунна йукъахь: охана — 21887 га, дуккха а шеран йераш — 592 га, цанаш — 2621 га, байданаш — 5460 га. Коьрта оьздангаллаш латталелоран отраслехь кенахь долу йалта, хьаьжкӀаш, картол, хасстоьмаш. Дика латтан-климатан хьелаш таро ло оьшу материалан харжаш йича йуьртабахаман оьздангаллин лакхара йалташ гулдан, кхин а бошмаш кхио.

Ӏаламан-климатан хьелаш а, ламанан цанаш а, байданаш а хиларо, таро ло бежний лело, кхин а уьстагӀий лело. ЧӀогӀа дика цанашо лахдо рационехь механ йеза доӀарах тухург туху хӀумнаш лело.

Кхечу отраслашна йукъахь уггаре кхиина йу зӀакардаьхнийлелор, цигахь аьттонца болх бо ГППП «Михайловски», цигахь доккху шарахь 7 млн хӀоа, 200 эз. корта кӀорнеш кхечу бахамашна а, бахархошна а. Предприятехь болх беш йу йу цех чекхйаьккхинчу циклца зӀакардаьхнийн жижиг кечдеш.

КӀоштахь йу 18 бепиг дотту предприяти, церан нуьцкъалалла 10,6 тонн дийнахь йу.

Оьздангалла а, дешар а

  • 39 йуккъера ишкол (37 оьрсийн-хӀирийн, 2 оьрсийн-гӀалгӀайн ишкол)
  • 6 музыкин ишкол,
  • 30 библиотека,
  • 3 исбаьхьаллин ишкол,
  • ГТД — Михаловски йуьртара,
  • 12 спорткомплекс,
  • КӀоштан йукъан Шолхин хьакъдолу халкъан театр,
  • Ногир йуьртан халкъан театр,
  • Архонски гӀалин халкъан театр,
  • Гизель йуьртан халкъан театр,
  • Ангушт йуьртан халкъан театр,
  • Мочкъий-Йуьртан музей,
  • Архонски гӀалин музей,
  • Гизель йуьртан Даймехкан тӀеман хенан тӀеман техникин музей,
  • Даргавс музей.

Дин

Православи
  • Невский Александран килс — Архонски гӀала (йина 1980-гӀа шераш чекхдовлуш),
  • Пресвятой Троицин килс— Архонски гӀала (йина 2010 шарахь)
  • Пресвятой Живоначальни Троицин килс — Ногир йуьрт (2008 шарахь йина),
  • Сийлахь-Везачу Роман Сладкопевецан килс — Сунжа эвла (йина 2010 шарахь).
  • Казанан Богородицин иконан килс — Ангушт йуьрт (йина 1859 ш.),
  • Богородицин иконан зугӀар «Дахаран шовда» — Даргавс эвла (2006 шарахь йина),
  • Сийлахь-Везачу Андрей Первозваннин зугӀар — Кобан йуьрт (йина 2010 шарахь),
  • Сийлахь Георгийн зударийн монастырь — Кобан йуьрт (кхоьллина 2002 шарахь),
  • Пресвятой Троицин килс — Саниба йуьрт (йина XIX бӀешарахь, меттахӀоттийна 2005 шарахь),
  • Михаил Архангелан килс — Михайловски йуьрт (йина 2016 шарахь),
  • Сийлахь-Везачу Георгий Победоносцан зугӀар — Архонски некъ (йина 2007 шарахь),
  • Сийлахь асхьабийн Петран а, Павлан а килс — Шолхи (йина 2016 шарахь).
Ислам
  • Маьждиг — Мочкъар-Йуьрт (дина 2007 шарахь),
  • Маьждиг — Ангушт йуьрт (дина 2002 шарахь),
  • Маьждиг — Куртат йуьрт (дина 2004 шарахь),
  • Маьждиг — Шолхи (дина 2009 шарахь).
  • Маьждиг — Дачни

ЗӀе

100 вахархочунна телпон аппаратийн луьсталла — 11,42.

Болх беш йу мобилан зӀе: «Мегафон», «МТС», «Билайн», «Скайлинк».

Билгалдахарш

  1. ↑ 1 2 ОКТМО (оьрс.)
  2. ↑ 1 2 26. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 года — Росстат.
  3. ↑ Се́верная Осе́тия – Ала́ния. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 6 декабрь.
  4. ↑ Северная Осетия за годы советской власти (Статистический сборник). Северо-Осетинское книжное издательство. 1967. Страница 9
  5. ↑ 1 2 3 Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более. Архивйина 2012 шеран 3 февралехь
  6. ↑ 1 2 3 Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, поселкам городского типа и районам на 1 января 2009 года. ТӀекхочу дата: 2014 шеран 2 январь. Архивйина 2014 шеран 2 январехь
  7. ↑ 1 2 3 Итоги Всероссийская перепись населения 2010 года по РСО-Алания. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и селельских поселений и населённых пунктов
  8. ↑ 1 2 3 Оценка численности населения на 1 января текущего года
  9. ↑ 1 2 3 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года. ТӀекхочу дата: 2014 шеран 31 май. Архивйина 2014 шеран 31 майхь
  10. ↑ 1 2 3 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов). ТӀекхочу дата: 2013 шеран 16 ноябрь. Архивйина 2013 шеран 16 ноябрехь
  11. ↑ 1 2 3 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года. ТӀекхочу дата: 2014 шеран 2 август. Архивйина 2014 шеран 2 августехь
  12. ↑ Северная Осетия за годы советской власти (Статистический сборник). Северо-Осетинское книжное издательство. 1967. Страница 9
  13. ↑ Барахоева Н. М., Кодзоев Н. Д., Хайров Б. А. Ингушско-русский и русско-ингушский словарь терминов / Отв. ред. д.ф.н., проф. Н. М. Барахоева. Реценз.: д.п.н. Т. В. Жеребило, д.ф.н. М. М. Султыгова. — Назрань: Ингушский научно-исследовательский институт гуманитарных наук им. Ч. Э. Ахриева; «Кеп», 2016. — С. 26. — 618 с. — 500 экз.
  14. ↑ Царевич Вахушти. География Грузии // «Записки Кавказского отдела русского географического общества». — Тифлис, 1904. — Т. XXIV. — С. 15.
  15. ↑ 4. Краткий очерк о населении, территории конфликта, истории. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 6 декабрь.
  16. ↑ Историческая справка Пригородного района. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 6 декабрь. Архивйина 2022 шеран 9 апрелехь
  17. ↑ О реабилитации репрессированных народов.
  18. ↑ Северная Осетия за годы советской власти (Статистический сборник). Северо-Осетинское книжное издательство. 1967. Страница 9
  19. ↑ Том 4. Национальный состав и владение языками, гражданство. 23.rosstat.gov.ru. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 6 декабрь.

Хьажоргаш

Кхин дӀа темана тӀехь

Категореш