Кузьмин, Павел Семёнович

Павел Семёнович Кузьмин вина 1914 шеран кхолламан беттан 2-чу дийнахь^[1] Российн империн Теркан областан Соьлжа-ГӀалин округан административан центрехь Соьлжа-ГӀалахь (хӀинца Российн Федерацин Нохчийн Республикан гӀала а, административан центр а). Иза вина белхалойн доьзалехь. Оьрси ву. Жимчохь иза шен деца-ненаца Владикавказе дӀавахара. 10 класс чекхъйаьккхинчул тӀаьхьа, гӀалин электростанцехь машинистан болх бира цо.

1932-чу шарахь Павел Семёновичан кхане доккхачу декъанна къастош йолу инцидент хилира. Дежурство йеш волуш, цхьа котёл галъйаьллера. Сихха хьал кхераме дара гӀалин предприятешкахь арахецар сацорна. Котёл шелъйаларе а ца хьоьжуш, комсомол П. С. Кузьмин асбестан костюм а йуьйхина, йуьхь тӀе вазелин а хьаькхна, цӀеран йаьшки чухула котёл чу а вахана, галъйаьлла меттиг тойира. И хилам хиллачул тӀаьхьа дукха хан йалале, 1933-чу шарахь, Къилбаседанан-ХӀирийчоьнан автономин областан комсомолан обкомо иза Ленинграде М. В. Фрунзе лакхара хӀордан эскаран училище.

1938 шарахь дикачу балхаца хӀордан эскаран академи чекхъйаьккхинчул тӀаьхьа П. С. Кузьмин Балтикан флотехь гӀуллакх дан волавелира «Щ-303»(оьр.)нохч. хӀордан бухара кеман тӀехь БЦ-1-н куьйгалхо^[2]. 1940 шеран эсаран беттан лакхарчу лейтенанта Кузьмина чекхъйаьккхира С. М. Кировн цӀарахчу хӀорда бухара кеманаш Ӏаморан отрядехь буьйранчаллин персонална лерина курсаш. Цо шен гӀуллакх дӀадаьхьира Либава базехь «С-9» хӀордан бухара кеманан командиран гӀоьнча санна, Балтикан флотан 1-чу хӀордан бухара кеманийн бригадан 1-чу дивизин декъашхо санна. Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом болабелча, хӀорда бухара кема йуха дӀахӀоттийра Куйвасту портан некъан йистехь, цигара 1941 шеран асаран беттан 1-чу дийнахь лакхара лейтенант П. С. Кузьмин дӀавахара тӀеман хьелашкахь шен дуьххьарлера тӀеман походе дӀайахьа. Амма Штолпе банкехь тӀеман патруль дика ца хилира. ХӀорда бухара кеманан командирна, капитан-лейтенантана С. А. Рогачёвскийна, атта луьра бехк баьккхира, цо гӀуллакх ца дарна. 1941 шеран мангалан беттан чекхболуш «С-9» хӀорда бухара кема кхаьчна Кронштадте, цигахь цо кечам бан болийра Къилбаседа флоте дехьайаккха. Амма тӀеман хьал дукха хан йалале хийцаделира, 1941 шеран товбецан беттан чекхболуш хӀорда бухара кема хьажийра тӀеман патрулехь Лавенсари гӀайренан кӀоштахь. 1941 шеран эсаран беттан 6-чу дийнахь П. С. Кузьмин капитан-лейтенантан дарже кхачийна, ткъа эсаран беттан 24-чу дийнахь «Щ-408» олучу хӀорда бухара кеманан командир хӀоттийна. ХӀордан бухара кема хӀинца а чекхдаьлла дацара, иза дӀа ца диллира 1943 шеран хӀутоссург беттан бен, 1943 шеран хӀутоссург беттан 18-чу дийнахь хӀорда бухара кема дӀадахара Лавенсари гӀайрен тӀера хӀордан базера шен хьалхара а, тӀаьххьара а некъ бан^[3].

1943 шеран бӀаьстенахь советан хӀорда бухара флото хаддаза лоьхура мостагӀчун барьеран системехула Балтикан хӀорда чу некъ. ХӀутоссург беттан йуьххьехь цу Ӏалашонца новкъадевлира «Щука» классан шиъ хӀорда бухара кема — И. В. Травкинан куьйгалхо волу «Щ-303» а, П. С. Кузьминан куьйгалла долу «Щ-408» а. Травкинан гӀаролхойн экипаж уггаре а хьалха мостагӀчун шлагбаумашна чуйаха йезаш йара, амма уьш мостагӀчунна гучубевлла, лоха дӀабуьжуш хилла. «Щ-303»-гара цхьа а радиохаам ца кхаьчна, Балтикан флотан командованино омра дира Кузьминна, билгалбинчу маршрутаца лела аьлла. 1943 шеран хӀутоссург беттан 18-чу дийнахь хӀорда бухара кема дӀадолийра Лавенсари гӀайренан пристанера. Нарген-Поркалаудскин дуьхьалонаш дехьаволуш, немцойн кемано герз тоьхна, жимма зенаш дина цунна. Амма «Щ-408» кемано лаьтта тӀехь йитина мехкадаьттан гонаша аьтто бира финийн хӀорда бухара тӀеман кеманашна иза леха. Минанийн дуьхьало «Риилахти» а, 4 ханан катерашца а кхаа дийнахь хӀорда бухара кеманна тӀаьхьабевлла, иза карийна Вайндло гӀайренна гергахь хӀутоссург беттан 22-чу дийнахь, хӀорда бухара кеманан батарейш йелла йара, иза хи чу хьалайелира, зарядка йан. Финляндин кеманаш герга мел догӀу, хӀорда бухара кеманан командира омра дира, сихонца хи чу довла аьлла. Кхаа сахьтехь кӀорггера зарядца бомбанаш йиттинчул тӀаьхьа, «Щ-408»-на чӀогӀа зенаш хилира. Цул сов, хӀорда бухара кеманна тӀехь ток а йацара, хӀаваъ кӀезиг дара. Критикан хьолехь П. С. Кузьмин сацам бира лаьтта тӀе хьалавала. Экипажан вариант йара дӀадала, амма хаьржира мостагӀчунна тӀаьххьара тӀом бан. Шина сахьтехь тоьпаш хийцайеллачул тӀаьхьа, хӀорда бухара лелархоша хи чу дахийтира финийн ши кема, амма хӀорда бухара кеманна даккхий зенаш хилира, иза хи чу дахара. ХӀутоссург беттан 23-чу дийнан Ӏуьйранна финийн минанаш йетташ йолу «Руотсинсалми» кема а, кеманаш а кхаьчна цу метте. Шина дийнахь Финляндин хӀорда бухара кеманашна дуьхьал болчу ницкъаша масийттазза бомбанаш йиттира хӀорда бухахь лелачу меттигна, хӀутоссург беттан 24-чу дийнахь цу тӀехь дуккха а мехкадаьтта а, лоппагаш а, нехаш а гучудаллалц. ХӀутоссург беттан 25-чу дийнахь финнаша хӀорда бухара кема хӀаллакдина лорура, терго дӀайаьккхира.

ХӀордан бухара «Ш-408» тӀаьххьара тӀеман детальш йевзира Финлянди тӀамах арайаьллачул тӀаьхьа бен, шуьйра йевзира Советан а, Британин а хӀордан флоташкахь. 1944 шарахь Йоккха Британин а, Къилбаседа Ирландин а паччахьан Георгий VI-гӀачун указца лейтенант-командующий П. С. Кузьминна йелира Британин империн орденан сийлахь декъашхо цӀе, цу тӀехь билгалонаш йелира иза велча^[4].

• Британин империн орденан сийлахь декъашхо (19.01.1944, велча)

• Зуда Мария Оскаровна^[5]
  • КӀант: Валерий, эпсар-хибухархо.
    • КӀентан кӀант: Павел, эпсар-хибухархо.

• Петарбухехь цхьана урамна,Бухархон Кузьминан урамна, цӀе тиллина П. С. Кузьмин. Мраморан аннотационни у тӀехь дагалоцуш П. С. Кузьмин хӀоттийна оцу урамехь йолчу № 4 гӀишлонна тӀехь 1969 шарахь Авторш: А. И. Иванов а, Р. И. Геллерштейн а
• 1960-чу шерашкахь П. С. Кузьминан цӀарах йолу бухархойн музей кхоьллина № 504-чу ишколехь (Новаторовн бульваран 43-чу цӀа чохь). Музей болх беш йара 1990 шо кхаччалц, цул тӀаьхьа иза дӀакъевлира. 2013-чу шарахь ишкола чекхъйаьккхинчу дешархойн а, хьехархойн а ницкъаца Кировски кӀоштан администрацино гӀо а деш, денъйира музей. Сийлахь иэсан схьайеллар дӀадаьхьира «Ш-408» хӀорда бухара кеманан экипажан дагалецамашкахь Кузьминан мемориалан зал хилира 2013 шеран эсаран беттан 23-чу дийнахь^[6]. Музейхь йу А. С. Кузьмин-на йеллачу Британин империн орденан нийса копий.