Кавказан зил
Кавка́зан зил[1], Кавка́зан чӀагӀбина зил, Кавка́зан дозанера зил[2] — XVIII-XIX-чу бӀешершкахь Кавказехь хилла Кубань а, Малка а, Терк а[3] хишца йолу оьрсийн эскарийн дозанера чӀагӀаллийн система[4].
ЧӀагӀбина (дозанера) зил беш хилла оьрсийн коммуникацеш а, бахархой а ларбаран Ӏалашонца а, иштта, оьрсийн эскарша цунах пайдаоьцуш хилла Кавказан тӀом (1817—1864) болчу хенахь. Цу йукъабогӀура 1785-чу шарахь вовшахтоьхна долу ГӀизларан а, Моздокски а, Кубано-Черноморски а, кхидолу а зилаш. Дуьххьара Кавказан дозанера зил Кавказан Коьртачу а, Ӏаьндийн а даккъашна къилбаседа агӀор оьрсийн дакъоша дӀалаьцна меттигаш дӀа а къовлуш, хьалхара зилаш Лаба а, Соьлжа а хишца а болуш, Кубань а, Малка а, Терк а хишца бара. XVI-XVII-чу бӀешерашкахь Теркаца а, Кубаньца а йехкинчу гӀалагӀазкхийн йартийн буха тӀехь кхоьллина бара Кавказан зил.
Кавказан дозанера зил тӀеман агӀор кхиъна баьлла 1840-чу шерийн чаккхенехь а, 1850-чу шерийн йуьххьехь а. Цуьнан Ӏалашо йара:
- Закавказьеца зӀенаш латтор,
- ламанхойн тӀелатарх къилбан латтанаш лардар,
- схьабаьккхина мохк шайна муьтӀахь латтор.
ТӀаьхьуо Кавказан чӀагӀбина зил аьрру агӀонца а, йукъаца а, аьтту агӀонца а, Черноморски дозанерчу зилаца а бекъна. Кавказан зилехь дукхахйолчу чӀагӀаллех гӀепаш олура: «Грозная», «Внезапная», «Владикавказская», кхийерш. Уьш тӀейузура форташа а, редуташа а, пикеташа а, ха даран меттигаша а. Кавказан тӀом дӀабаьллачул тӀаьхьа Кавказан зилан мехалла дӀайаьлла. 1860-чу шарахь дӀайаьккхина.
Кавказан зил ХVӀӀӀ-чу бӀешерийн чаккхенехь а, ХӀХ-чу бӀешерийн йуьххьехь а
Кавказан зилан бух биллинарш теркан гӀалагӀазкхий бара.
Сийлахь Къилбаседан тӀом дӀабаьллачул тӀаьхьа Пётр I 1722-1723-чуй шерашкахь Перси ваха гӀоьртина.
1722-чу шарахь Теркан хидожехь Пётр I-с Дезачу ЖӀаран гӀап (Крепость Святого Креста) йиллина. Теркан гӀалара (1588-чу шарахь йиллинчу) сехьабаьхна болу гӀалагӀазкхий охьаховшийна цига.
Перси ша ваханчул тӀаьхьа, керла схьатоьхначу латтанаш тӀехь паччахьа шен векал хӀоттийна Перси вахана волу, урхалла дарна йукъа керла кепаш йалорна тӀехь болх беш волу бригадир Левашов Василий.
.M.jpg)
1735-чу шарахь Терк хийистехь инарла-аншефа «Кизлярская» гӀап йиллина. Надир-шахан дехарца йаьккхинчу Сулак хи тӀехь йолчу Дезачу ЖӀаран гӀопера гӀалагӀазкхий а, дукха хенахь дуьйна Россина гӀуллакхдеш болу къилбаседакавказцаш (нохчий-аьккхий, гӀебартой, кхиберш) а, ткъа иштта, эрмалой а, гуьржий а. Царах массарах а Теркан-ГӀизларан гӀалагӀазкхийн эскар олура. Дозанерчу Кавказан чӀагӀбинчу зилийн системехь оьрсийн хьалхара гӀап йара ГӀизлар.
1759-чу шарахь Жимачу ГӀебартахь куьйгалла деш волчу Кончокин Куркогас керста дин тӀе а эцна (цуьнан керла цӀе — Иванов (Кончокин) Андрей), керста дин тӀеэцначу шен куьйга кӀелахь болчу нахаца Мездоге дехьа а ваьлла. Дехьабевллачарах, дукха хьолахь уьш керста дин тӀеэцначу хӀирийх а, гӀебартойх а, 100 сов стагах лаьтташ йолу Моздокски гӀалагӀазкхийн команда кхоьллина.
1763-чу шарахь Терка хийистехь ГӀизларарчу гӀопана малхбузе агӀор «Моздок» гӀап йиллина. ТӀаьхьуо оцу гӏепийн буха тӀехь кхоллайелла ГӀизларан а, Моздокски а зилаш.
1768-1774-чу шерийн Оьрсийн-туркой тӀом дӀабаьллачул тӀаьхьа Кючук-Кайнарджийски машаран билламашца а догӀуш, Россин империна Къилбаседа Кавказера Йоккха а, Жима а ГӀебарта кхаьчна.
Кубански дозанера зил
1777-чу шарахь, зуда-паччахьан Екатерина ӀӀ-чун тӀедилларца, Къилбаседа Кавказехь фортпостийн зил бан болийна — «Шира Зил».
1777-чу шеран лахьанан беттан 14-чу дийнахь Кубански корпусехь буьйранча инарла-поручик Суворов Александр хӀоттийна. 1778-чу шеран кхолламан беттан 16-чу дийнахь Копыле веана иза, тӀаккха ша меттигашка хьаьжна ваьллачул тӀаьхьа цо омра дина эрз багоран а, Кубаньца ха даран меттигаш йахкаран а хьокъехь. Цул тӀаьхьа Темрюке а, Тамане а ваханчу буьйранчас сацам бина ногӏех а, туркойх а дӀакъовла валаран а, церан адыгейн элашца цхьаьнагӀуллакхашдаран хӀокъехь хаамаш баран а тоьлла гӀирс чӀагӀонаш йар хиларан хьокъехь. Кеста Таманехь хӀордаца Ломан кӀажара а, ГӀамаран а (Подгорный, Песчаный) фельдшанцаш а, некрасовски гӀаланаш (Суяк йолчахь) йолчохь Синан (Духовный) фельдшанц а йар а, йисинчу чӀагӀонийн дуьхьало йаран чӀагӀонаш чӀагӀйар а дӀадолийна. Темрюкехь Бринкан ретраншементан метта керла гӀап йан йолийна[5]. Суворовс «Новотроицкая» гӀопан дуьхьалонаш дика хилар билгалдаьккхинехь а, полковникан Гамбоман гӀопан дуьхьалош чӀагӀйан дийзира: Кубань йистехь керла йеш йолчу Славяновски а, Сарски а, Аьтту (Правый) агӀонан а фельдшанцийн гарнизонаш вовшахтухуш шен гарнизонан цхьа дакъа кеста дӀадала дезаш вара иза.
1778-чу шеран бекарг баттана Кубань хица (цуьнан аьтту агӀор Лаба хи тӀера Ставрополь йолчухьа) йан леринчу 10 чӀагӀонех йалх йина йаьллера, царна йукъахь йара туркойн йохийначу «Эски-Копыл» гӀопа уллехь йина йолу «Благовещенская» гӀап (хӀинца Трудобеликовски кӀотар[6]) а[7].
Оцу чӀагӀонаша Кубань хица 550 километр беха Кубански зил кхоьллина. Цигахь лаьтташ бархӀ ротех лаьтташ йолу Белозерски гӀашлойн полк а, Славянски а, Острогожски а дошлойн полкаш а, гренадерийн вовшахтоьхна батальон а, гӀалагӀазкхийн ши полк а йара. Зилан йукъ хилла лаьтташ «Марьинская» гӀап йара[8].
1872-чу шеран гурахь, товбецан баттахь кхелхийнчу Фабрициан Фёдоран метта, Къибаседа Кавказерчу оьрсийн эскарийн буьйранча инарла-поручик Потёмкин Павел хӀоьттина. 1782-чу шарахь Алагирски а, Тагаурски а, Таульски а йукъарлонийн куьйгалхоша российски администрацига ламанан кӀажарчу майданахь гӀап йар а, цу чохь шайна дӀатарбала бакъо йалар а дехна. 1783-чу шеран гурахь Кавказан зилан буьйранче Потёмкин Павеле Йуккъерчу Кавказехь оьрсийн гӀап йаран хьокъехь правительствера тӀедиллар кхаьчна.
1783-чу шарахь Потёмкин Павела Теркан аьрру агӀорчу хийистехь Эльхотово уллехь гӀап йина, шен девешин Г. А. Потёмкин-Таврическийн сийнна «Потёмкинская» аьлла, цӀе а тиллина цунна. Делахь а, цхьамогӀа мехала бахьанаш хӀиттарца лаьмнашна уллехьо, Дарьялски чӀожан йуьххьехь керла гӀап йан сацам хилла. 1784-чу шарахь «Владикавказ» гӀап йиллина. Цу хьокъехь оццу шеран оханан беттан 25-чу дийнахь Кавказан зилан буьйранчас инарла-фельдмаршале эле Г. А. Потёмкине хаам бина: «…Лаьмнаш дӀадуьйлалучохь, айса билгалйинчу меттигехь „Владикавказ“ цӀе а йолуш гӀап йиллар тӀедиллина ас». Иштта, 1784-чу шарахь ТӀеман-Гуьржийн некъаца чӀагӀонаш йина. 1785-чу шарахь царах цхьааллин Кавказан чӀагӀбина зил хилла.
1793-чу шарахь Черноморски кордонан зил бар дӀадолийна. 1793-чу шеран эсаран баттахь запорожцийн эскаран баьччас Чепегас, тӀаьхьарнаш Кубане дехьа баьхначул тӀаьхьа, инарла-аншефан тӀедилларца, мостагӀчунна тӀехь тергойан аьтто болу Воронежски редута тӀера Бугаза тӀекхаччалц чӀагӀонаш дӀалийцина. Цуьнан тӀедилларца полковника Белый Козьмас кордонан зилан хьалхара дакъа а кхуллуш, ха даран 10 меттиг дӀахӀоттийна.
Лаккхарчун 1792-чу шеран чиллин беттан 28-чу дийнахьлерчу лаамца 1794-чу шарахь, Кубански гӀалагӀазкхийн полк а кхуллуш, Кавказан зиле донан гӀалагӀазкхийн доьзалш дехьабаьхна. Цара йалх керла йурт йиллина «Усть-Лабинская» а, «Кавказская» а, «Прочноокоповская» а гӀепашкахь; иштта, Григориполисски чӀагӀонехь а, Темнолесски ретраншементехь а, Воровсколесски редутехь а[9].
Буьйранчаш
- Фёдоран кӀант Кнорринг Карл
- Василийн кӀант Обресков Александр
Кавказан зил 1840-чу шерийн чаккхенехь а, 1850-чу шерийн йуьххьехь а
Кавказан зил къаьсттинчу хьаькаман карахь а, хӀокху дакъошца бекъалуш а хилла: Черноморски кардонан зил, аьтту агӀо, йукъ, аьрру агӀо, Владикавказски тӀеман гуо.
- Черноморски кордонан зил Кубань хица, цуьнан кӀажашкара 180 вёрст йохаллица Ӏуьллуш йара.
- Аьтту агӀонна йукъа Кубански а, Лабински а зилаш богӀура.
- Йукъ, Зеленчук хи тӀехула долу ТӀулган тӀай долчура Секретни тӀай тӀекхаччаллц, Моздока уллехь, Кисловодски а, ГӀебартойн чоьхьарчу а, хьалхарчу а зилашца а, ТӀеман-Гуьржийн некъан декъаца а йекъалуш йара: цу йукъа йогӀура волжски а, ламанан а гӀалагӀазкхийн йарташ а, Йоккха а, Жима а ГӀебарта а, Кхарачай а, Ӏаьржачу лаьмнашна тӀехьара Владикавказски гуо тӀекхаччалц долу ламанан тайпанаш а.
- Аьрру агӀонна йукъа йогӀура Теркан а, Лаха-Соьлжан а зилаш а, хьалхара зил ша болу ГӀумкийн аре а, хьалхара зил Нохчийн зил болу Нохчийчоь а. 1850-чу шерийн чаккхенехь тӀаьхьарчу кхаа декъах аьтто агӀо а, аьрру агӀо а йина.
- Владикавказски тӀеман гуо — Кавказан зилан хьалхара дакъа — лайн дукъан къилбера къилбаседе кхаччалц дӀатарбелла бара; оцу гуонан хьаькаман карахь ТӀеман-Гуьржийн некъан цхьа дакъа а дара.
ХӀора декъан хьаькам Кавказан зилан буьйранчин муьтӀахь а вара, тӀеман хиламашкахь гуттаренна а долчу эскаршна а, гӀалагӀазкхийн а, мехкан а бахархошна а тӀехь куьйгалла деш а вара, ткъа мостагӀалла лелош долчу тайпанашна дуьхьал долуш долчу хьоле хьажжина шена нийса хетачу агӀор гӀуллакх а дора цо. Эскарш а, гӀалагӀазкхий а чоьхьарчу урхаллица шайн хьаькамашна а, баьччашна а муьтӀахь бара. Акхачу партийн а, мелла а дукха болчу мостагӀийн а тӀелатар йухатохаран гӀирсаш боьзан бара: а) меттигерчу герзашца болу гӀалагӀазкхийн бахархойх; б) чӀагӀонех а, чӀагӀйинчу йартех а, ха дечу меттигех а, пикетех а; в) гуттаренна а долчу эскарша а, донан гӀалагӀазкхаша а цхьаьнагӀуллакхдарца а.
Кавказан зилан уггаре а йистера кордон тӀелатаран кхерам тайп-тайпана болуш йара, цундела иза ларйар а дара тайп-тайпана. Йарташ дуьхьалонашца чӀагӀйина коьртачу зилехь бен йацара, ткъа шаьш керла дакъош чӀагӀдечу хенахь цигара меттигаш дӀалуьйцура. Йукъара меттигаш ха дечу меттигех а, пикетех а лаьтташ йолчу кордонашца дӀалийцина йара; ткъа уьш буьйсанна къайленаш олучаьрца хийца а лора. Ха даран меттигаш дуьхьало йан таро йолуш а, тоьланех а, божалех а, чардакхех а, йан керт йинчу саьнгарех а лаьтташ а йара. Акхаройн партийн тӀелатаран хьокъехь хаа аьтто хуьлура хьадалчаша дӀакхачочу хаамийн гӀоьнца.
Кавказан зилан хьаькамаш
- Вельяминов Алексей Александрович
- Портнягин Семён Андреевич
- Дельпоццо Иван Петрович
- Эммануэль Георгий Арсеньевич
- Булгаков Сергей Алексеевич
- Тормасов Александр Петрович — хӀоттина 5/17.03.1809 шарахь[10]
- Мусин-Пушкин Пётр Клавдиевич
Билгалдахарш
- ↑ Кавказская линия // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
- ↑ Кавказская пограничная линия // Военная энциклопедия : [в 18 т.] / под ред. В. Ф. Новицкого [и др.]. — СПб. ; [М.] : Тип. т-ва И. Д. Сытина, 1911—1915.
- ↑ Кавказская линия // Малый энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 4 томах. — СПб., 1907—1909.
- ↑ Кавказская Линия » Международная военно-историческая ассоциация, Международная военно-историческая ассоциация. Дата обращения: 29 июнехь 2026.
- ↑ Кубань 1776 — Деташамент! ТӀекхочу дата: 2026 шеран 29 июнь. Архивйина 2011 шеран 24 мартехь
- ↑ По следам пропавшей речки — Казачий ерик. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 29 июнь. Архивйина 2013 шеран 14 декабрехь
- ↑ Суворов в крепости Копыл. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 29 июнь.
- ↑ Соловьев В. А. — Суворов на Кубани. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 29 июнь. Архивйина 2012 шеран 9 мартехь
- ↑ Административно-территориальное устройство Ставрополья с конца XVIII века по 1920 год. Справочник / Комитет Ставропольского края по делам архивов. Государственный архив Ставропольского края. – Ставрополь, 2008. – 400 с. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 29 июнь.
- ↑ Летопись города-курорта Пятигорск Раздел 1. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 29 июнь. Архивйина 2018 шеран 17 апрелехь
Литература
- Дебу И. Л. О Кавказской линии к присоединённом к ней Черноморском войске или Общие замечания о поселённых полках, ограждающих Кавказскую линию, и о соседственных горских народах. С 1816 по 1826 год / Ценсор В. Г. Анастасевич. — СПб.: Тип. Карла Крайя, 1829. — 504 с.
- Кавказская линия // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
- Кавказская фортификация // Военная энциклопедия : [в 18 т.] / под ред. В. Ф. Новицкого [и др.]. — СПб. ; [М.] : Тип. т-ва И. Д. Сытина, 1911—1915.
- Потто В. А. Кавказская война в отдельных очерках, эпизодах, легендах и биографиях: в 5 томах. — 2-е изд. — Т. 1: От древнейших времён до Ермолова.. — СПб.: Тип. Е. Евдокимова, 1887. — 738 с.
- Шпаковский А. Записки старого казака. Пластуны на Лабинской линии.. — СПб.: Православное издательство Сатисъ, 2018. — С. 282. — 738 с. — ISBN 978–5–7868–0111–9.
- Шишов А.В. Схватка за Кавказ. XVI-XXI века. — М.: Вече, 2007. — 480 с. — ISBN 978-5-9533-2236-2.
Хьажоргаш
Кхин дӀа темана тӀехь
 |
|---|
