Исаева, Марьям Султанан йоІ

Да Султан — нохчо Зумсой тайпанах, схьавалар Ӏалхан-Йуртара ду. Одессин университетан студент волуш, йалийна француз — М. Исаеван нана^[1][2].

Султан халкъан хьехархо цӀе а эцна, шен дахар дӀадала дешаран балхана: цо Лаха-Неврехь схьайиллина нохчийн бераш Ӏамош йолу дуьххьарлера оьрсийн ишкол, ша цуьнан директор а волуш. Яздархо Айсханов Шамсудин Султанан дешархо вара, иштта Исаева Марьяман а, иза воцург цуьнан дешархо вара гӀараваьлла йаздархо, политологин доктор Авторханов Ӏабдурахьман^[1][2].

1920 шарахь дуьйна М. Исаева — Халкъан дешаран Нохчийн декъан ишколал хьалхара дешаран куьйгалхо йара, оцу хенахь йукъа йовлу цуьнан дуьххьара исбаьхьаллин кхоллараллаш — уьш йу эшарш, байташ, берашна туьйранаш^[3][4].

1924 шарахь М. Исаевас болх бира Дон-тӀера-Ростов гӀалахь мехкан зударийн декъехь. Цхьана хенахь доьшуш йара филологин университетехь. Амма цуьнга болх бан дӀакхайкхира Соьлжа-ГӀала. Цул тӀаьхьа М. Исаева хӀоттайо Нохчийн Автономин Республикин халкъан дешаран декъан куьйгалхо^[5][6].

Зударшна дира дешаран цӀенош грамота ца хилар дӀадаккхархьама, хӀунда аьлча оцу хенахь зударшна дешар Ӏамо хала дар. Уьш чӀогӀа гӀарайевлира меттигерчу нахана йукъахь, йерриг аьлча санна йарташкахь йукъайевлира уьш, кӀезга ца хьоьхура Исаева Марьяма а оцу курсашкахь^[7].

1932 шарахь дуьйна Нохчийн йаздархойн Союзан а, 1934 шарахь дуьйна ССРС йаздархойн союзан а декъашхо йара, 1937 — 1943 шерашкахь Нохч-ГӀалгӀайн меттигера Ӏилманан музейн директор йара. Исаеван кхоллараллин болх йукъахбелира 1944 шарахь махкахбаккхаро^[8]. Амма цо кхидӀа а йазйира Кхазакхстанехь — махкахбаьхначу адамех а, белхалойх а, Ӏилманчех а лаьцна романаш.

М. Исаевас нохчийн матте гочйина оьрсийн классически а, советски а литературин произведенеш. Цо гочйина А. Пушкинан а, М. Лермонтовн а, И. Крыловн а, С. Маршакан а, Н. Некрасовн а, Т. Шевченкон а, А. Чеховн а, Л. Толстойн а, кхечеран а произведенеш. Масех ишколан учебникан а, нохчийн ишколашна лерина антологин а, иштта масех поэтически сборникан а автор йу иза. ТӀаьхьарчу шерашкахь роман тӀехь болх беш йу иза. Романан хьалхара том «Ирсан орам» араелира 1964 шарахь, ткъа шолгӀаниг «Кхоллархой» 1970 шарахь, цуьнан произведенеш критикаша а, йешархоша а лаккхара мах хадийна, литературехь хьакъйолу меттиг дӀалаьцна^[4][9].

Композиторан Бексултанов Ӏумаран «Симфонически поэмина» бух хилла дӀахӀоьттира Исаеван «Гамар» цӀе йолу шина безаман бохаме кхоллам^[10].

нохчийн маттахь

• Сох большевик муха хилира. Дийцар. «Советан Нохчийчоь», №1, 1932;
• Революционерийн илли. Стихаш // Кхиам. 1934. №1. А. 83 – 84;
• Пионер. Стихаш // Ленинан некъ. 1935;
• Зударийн дакъа. Стихаш // Ленинан некъ. 1936;
• Вайн дуьхьа къийсам латтийнарш. Баллада // Орга. 1962. №. 3. А. 58 – 66;
• Ирс кхоллархой. Романан дакъа // Ленинан некъ. 1963;
• Ирсан орам. Роман. Соьлжа-ГӀала, 1964;
•  Ирс кхоллархой. Роман. Соьлжа-ГӀала, 1969.

оьрсийн меттахь

• Зелимхан.Стихотворение // Поэты Чечено-Ингушетии. Соьлжа-ГӀала, 1939;
• Гамар. Поэма //  Чечено-ингушская лирика. Соьлжа-ГӀала, 1941;
• Зелимхан Харачойский! Привет тебе, славный джигит! (1934) // Вести Республики. 2013^[1].

Йаздархочо а, йемалчо а Бурчаев Хьалима аьлла М. Исаевах: «Марьям боккъал а дог лозуш йара шен Даймахках, шен къомах. Цуьнан балабара миска, бехк боцуш бала хьоьгучу нехан»^[11].

Ибрагимов Канта — профессор а, НР Йаздархойн бертан председатело билгалдаьккхира, Исаева Марьям санна йаздархой бицбан ца беза, хӀунда аьлча цуьнан кхолларалла — йерриг нохчийн литературин бух бу^[11].

«Нагахь вай йицйахь иштта сийдолчу йаздархойн кхолларалла, зие хир ду йерриг нохчийн литературина. Марьям – дуьххьарчарех цхьаъ йаздархойх зударех йу, иза лаьттина говзаллин нохчийн литературин хьостехь. Исаева Марьяман кхолламашна тӀаьхь йаздан Ӏомара дукхах болу автораш, царна йукъахь со а ву. Нохчийн къоман хьанах куралла йан мегар ду хаа деза».