Ирланди (гӀайре)
Ирла́нди (ирл. Éire [ˈeːɾʲə] , инг. Ireland, ольст.-шотл. Airlann [ˈɑːrlən], лат. Hibernia) — Европера шен барамца кхоалгӀа гӀайре йу (Йоккха Британел а, Исландел тӀаьхьа), ткъолгӀа гӀайре йу дуьненахь[1]; шина даккхийчех Британин гӀайренех малхбузернаг. ГӀайре йекъна Республика Ирландин а, Цхьаьнатоьхна паччахьаллин (Къилбаседа Ирландин) а пачхьалкхан дозано.
Ирландин оьздангалло чӀогӀа Ӏаткъам бина кхечу оьздангаллашна, башха Ӏаткъам бина литературин областехь[2]. Коьрта Малхбузен оьздангаллица цхьаьна йу онда орамера къаьмнийн оьздангалла, иза гайтина гэлийн лозаршкахь, ирландин музыкехь, ирландин маттахь. ГӀайренан оьздангаллин Йоккха Британица дукха йукъара аматаш йу, оцунна йукъахь ингалсан мотт, спортан тайпанаш, масала, футбол, регби, говраш хахкар, гольф.
Географи
Лаьтта меттиг а, барамаш а
Лаьтта 6° 20'—10° 20' м.-з. д. а, 51° 25'—55° 23' къ.-с. ш. а йукъахь (йистера къилбаседа меттиг — Малин-Хед мара Инишоуэн ахгӀайренна тӀаьхь). Малхбалехьара бердаш дашадо Ирландин хӀордо, кхин а Сий. Георган а, Къилбаседа хидоькъенаш, малхбузера, къилбаседера, къилбера — Атлантикин Ӏапказо. Малхбузера малхбалехьа дохалла — 300 км гергга, къилбаседера къилбе — 450 км гергга. ГӀайренан майда — 84,1 эз. км² (дуьненахь 20-гӀа меттиг).
Рельеф
Ирландин бердаш (башха дукха къилбаседехь, къилбехь, малхбузехь) тархийн ду, чӀогӀа декъна ду айманаша, царех уггаре йоккханиг — Голуэй, Шаннон, Дингл, Донегол малхбузехь, Лох-Фойл къилбаседехь. Ирландин бердашца — дуккха а тархийн гӀайренаш йу.
ТӀехула дукхах дерг нийса ду, чоьхьара агӀо дӀалаьцна шуьйра Йуккъера чутаьӀено, малхбузехь а, малхбалехь а гӀайренан бердашна тӀейогӀу. ГӀайренан йистехь лоха лаьмнаш (уггар лекха меттиг — лам Карантуил, 1041 м) а, акъари (уггаре даккхийнаш къилба-малхбалехь Антрим ду).
Меттанаш
2011 шарахь Ирландехь а, Къилбаседа Ирландехь а гулбина меттанех хаамаш
Ирландин Республикин официалан ши мотт бу ирландийн а, ингалсан а. Ирландийн мотт кхоллабелла латинийн, шира-норвегийн, французийн а, ингалсан а меттанийн Ӏаткъамца. Иза 2 эзар шарахь гӀайренан коьрта мотт хилла. Йоза карадерзийна матто керста дин тӀеэцначул тӀаьхьа, V бӀешарахь. Ирландехь ингалсан урхалчаш Ӏедале баьхкича, ирландхойн мотт лахбелира, тахана иза махкахь кегийчу къаьмнийн бахархойн мотт бу.
Тайп-тайпанчу бӀешерашкахь ирландхойн маттахь йазйина дукха йозанан тексташ, меттан говзанчаша къастабо шира-ирландхойн мотт (VI-X бӀешерашкахь), йуккъера ирландхойн мотт (X-XIII бӀешерашкахь), йуьхьанцара кхузаманан ирландийн мотт (XIII—XVII бӀешо) а, кхузаманан ирландийн мотт а. Ирландхойн мотт денбан болабина XX бӀешо долалуш, хӀинца дукхахйолчу ишколашкахь Ӏамабо декхаре предмет санна.[3]. Амма квалификаци йолу хьехархой ца хиларна Ӏамор дика дац.
Билгалдахарш
- ↑ Islands by Area (инг.). UN System-Wide Earthwatch. United Nations Environment Programme (1998 шеран 18 февраль). ТӀекхочу дата: 2008 шеран 30 август. Архивйина 2015 шеран 1 декабрехь
- ↑ 25 знаменитых ирландских писателей(оьр.) // журнал Эксмо. Архивйина 2018 шеран 3 ноябрехь.
- ↑ Head-to-Head: The Irish Language Debate (инг.). UniversityTimes.ie (2011 шеран 21 февраль). ТӀекхочу дата: 2015 шеран 31 март. Кху чуьра архивйина оригиналан 2015 шеран 2 апрелехь
Хьажоргаш
- Ирландия (инг.). — статья из Encyclopædia Britannica Online. ТӀекхочу дата: 2022 шеран 21 сентябрь.
- Основные документы по истории Ирландии (инг.). eudocs.lib.byu.edu. ТӀекхочу дата: 2022 шеран 30 август.