Донецкан кӀоранан майда
Доне́цкан кӀоран бассе́йн[1][2] , дацдина Доне́цкан майда йа Донба́сс, хьалха лелийна термин ТӀулган кӀоранан кӀошт[3][4] — Тетисан (желт.-шира. Τηθύς, лат. Tethys) айманашна а, лиманашна а тӀехь кхоллайелла кӀора боллу меттиг.
Тетисо дӀалоцура йерриг малхбален ах Европин Российн а, малхбузен Азин а, царна йуккъехь цхьабосса долу Уралан дукъца доькъу, малхбузех кхета готтачу чӀогӀа озийначу Донецкан айман чухула. Дукха хенахь хьалха байна хӀордан иэсаш санна вайн замане кхаьчна чохь хӀордан хи долу кегийра Ӏаьмнаш, — Каспий-хӀорд а, Арал-хӀорд а.
Йерзанайаьллачу меттигашкахь кхоллайелла стомма хӀордан бухарчу моллюскийн чкъуьйраган кира. ХӀордан бердаш къевлина бара шортта ораматаша, уьш амалехь йара тулган кӀоран мурехь: инзаре сигилляриш, йаккхий говран мерзаш, дитткепара чураш, нийса лепидодендронаш, Каламиташ. Оцу ораматех дисина, чӀогӀа дукха клетчатка йолу, кӀорга доцу айманан буха дуьйшура, иэделла гӀамарца а, сацкъарца а, йахкайала йолайелира, иза эзар шарахь лаьттира, торф, тӀулган кӀора, антрацит хуьлуш.
ТӀулган кӀоранан хин бухара арайевлла хенахь, Донецкан чкъор кхузза хӀордан тулгӀенаша тӀадийна — юран, киранан, триасан муьрашкахь. ХӀора хӀорд тӀебаро йаржайора айайелла меттигаш, йузура чутаьӀна меттигаш шен бухайийшаршца, иштта тӀаьхь-тӀаьхьа меттиг шаръеш.
ТӀаьххьара ламанан даккъех дисира церан шуьйра баххаш. Цхьа могӀа и баххьаш чекхдовлу майданхула къилбаседа-малхбузехьара къилба-малхбалехьа, цуо дика тешалла до хьалхалерачу хино даржийначу ламанан баххьех. Уггаре йоккханиг оцу рогӀех — Донецкан рагӀ йу.
Дийнна геологин муьрашкахура цхьаьна гӀуллакхдаро Донбассан майда хӀокху заманан кепе йалийна, хӀинца иза хино йаржийна акъари йу.
_cancelled.jpg)
Промышленностан карайерзор
Файл:Donbass economic.jpg
аьтту агӀора
Донецкан кӀоранан майда дӀайиллина 1721 шарахь хӀинцалера Лисичанск гӀала йолчу кӀоштахь Капустина Г. Г. 1722 шеран 7 декабрехь Пётр I омар даьккхина «Дон тӀаьхь а, Воронежан губернехь а кӀора лаха» аьлла[5].
XIX бӀешо чекхдолуш промышленностан карайерзо йолийна. Майда 60 эзар км² гергга. Ша йолу запасаш 1800 м кӀоргехь — 140,8 миллиард тонн. ТӀулган кӀоранан хенара кӀора болу чкъоьрехь 300 гӀат йу; хӀора гӀота йуккъера стоммалла 0,6-1,2 м йу. ТӀулгийн кӀора Д — Т маркин (78 %), антрациташ (22 %). Багаран йовхо 21,2-26,1 МДж/кг. КӀора баккхаран коьрта йаккъаш — Донецк (1917 шо кхаччалц — пос. Юзовка[6] 1924 - 1962 шерашкахь — г. Сталино), Покровск, Макеевка, Лисичанск, Горловка, Свердловск, Ровеньки, Антрацит, Торез, Красни Луч, кхин йерш а. 1954 шарахь Донбассехь дуьненахь дуьххьара Советийн Союзо кӀоранан чкъор гидродийкъира[7].
Кинематографехь
- 1930 — «Донбассан симфони»
- 1937 — «Шахтёраш»
- 1939 — «Доккха дахар»
- 1942 — «Александр Пархоменко»
- 1945 — «Иза дара Донбассехь»
- 1945 — «Къарбанзаберш»
- 1946 — «Доккха дахар. ШолгӀа сери»
- 1948 — «Къона гварди»
- 1950 — «Донецкан шахтёраш»
- 1971 — «Антрацит»
- 1978 — «Ӏидан дийнахь»
- 1984 — «Дог дохийлин бархӀ де»
- 1987 — «Куьзга турпалхочун»
- 1988 — «Жима Вера»
- 2007 — «Импорт-экспорт»
- 2021 — «Малхо ваттар»
Филателихь
Поштан марканаш
Хьажа кхин а
Билгалдахарш
- ↑ Донецкий угольный бассейн // Большая советская энциклопедия. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. — (Большая советская энциклопедия#Третье издание / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978).
- ↑ Донецкий угольный бассейн / М. В. Голицын // Динамика атмосферы — Железнодорожный узел. — М. : Большая российская энциклопедия, 2007. — С. 266. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 9). — ISBN 978-5-85270-339-2.
- ↑ Врангель П. Н. Записки, книга Первая. Архивйина 2009 шеран 18 августехь
- ↑ Май-Маевский, Владимир Зенонович. Донецк. История. События. Факты. Архивйина 2009 шеран 30 майхь
- ↑ 145 лет назад в России началась каменноугольная горячка — Российская газета. ТӀекхочу дата: 2016 шеран 11 май. Архивйина 2016 шеран 13 майхь
- ↑ Как Юзовка городом стала. Кху чуьра архивйина оригиналан 2013 шеран 4 октябрехь
- ↑ Метан как сырье. ТӀекхочу дата: 2014 шеран 14 сентябрь. Архивйина 2012 шеран 14 июлехь
Литература
- Фукс, Н. Из истории познания Донецкого каменноугольного бассейна. — Харьков: Хозяйство Донбасса, 1923. — 56 С. — (Б-ка «Хозяйство Донбасса»; № 1)
- Комплект карт метаморфизма углей Донецкого бассейна (поверхности палеозоя, срезов: −400, −1000, −1600 и структурных планов угольных пластовС6 и k 5: Масштаб 1:500000. — К.: Б. И., 1991. — 104 С.
- Шахты Донецкого бассейна. — М.: Недра, 1965. — 611 с.
Хьажоргаш
- «Донецкий кряж» — история освоения Донбасса. infodon.org.ua. ТӀекхочу дата: 2023 шеран 8 январь.
- Геологическое прошлое Донбасса. infodon.org.ua. ТӀекхочу дата: 2023 шеран 8 январь.
- Донецкий угольный бассейн // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров).
- Как Юзовка городом стала. Кху чуьра архивйина оригиналан 2013 шеран 4 октябрехь