Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Дозанхойн де

Материалы библиотеки имени Б.Н. Ельцина

Library.png
В данной статье использованы материалы из фондов Президентской библиотеки имени Б.Н. Ельцина
К материалам
Learning.svg

Материалы библиотеки имени Б.Н. Ельцина

Arrow-Right.png
Library.png
В данной статье использованы материалы из фондов Президентской библиотеки имени Б.Н. Ельцина
К материалам

Дозанхойн де (оьрс. День пограничника) — Россин Федерацин ФСБ-н Дозанан гӀуллакхан белхахойн а, ветеранийн а говзаллин дезде. Даггара даздо хӀора шарахь 28 майхь. ХӀара де доьзна ду 1918 шеран 28 майхь РСФСР-ан дозанан лардархойн гӀуллакх кхолларах. ССРС-хь хӀокху дезденан официалан статус йара 1958 шарахь дуьйна, Россин Федерацехь иза йитина президентан 1994 шеран указаца.

Истори

Русехь дозанан эскарийн истори йолало доза ларден дуьхьалонийн асан гӀаролхойшкара.

1571 шарахь йукъайелира пачхьалкхан дозанаш лардаран бакъонаш нисйеш йолу «Уложение о станичной службе».

1782 шарахь императрицас Екатерина II-гӀачо куьг йаздир указана тӀехь, цуьнга хьаьжжина дозанаш лардаран а, дозанан контроль лароран а Ӏалашоно кхоьллира «таможенной цепи и стражи» институт[1].

1827 шеран 5 августехь императоро Николай I-чо(оьр.)нохч. чӀагӀдира Россехь тӀеман бух тӀехь йина дозанан таможнин гӀарол кхолларх лаьцна бакъо. Йуьхьанцара Ӏалашо йара цхьа йуьхьера Малхбузен дозанца йолу контрабандаца къийсам латтор. 1830-гӀа шераш чекхдолуш гӀароло латтадора пачхьалкхан доза(оьр.)нохч. лардар, ларйора пачхьалкхан мехкан, тӀеман, экономикин а, политикин а лаамаш, иштта латтадора карантинан терго а, лоцура бевдда лелараш а, дезертираш а[2].

1893 шо кхаччалц Россин имперехь пачхьалкхан дозанаш лардарца къахьегаш йара Финансийн министерствон Таможнин гуламийн департаментан дозанан гӀарол. Александр III-чун(оьр.)нохч. 1893 шеран 15 октябран указца департаментан бух тӀехь кхоьллира Дозанан гӀаролан къаьстина корпус(оьр.)нохч., иза йаддаллашца йахкаш йара финансийн министран кара. 1857 шеран Таможнин уставан бух тӀехь мехка чубахкарна а, арабахкарна а терго латтор Дозанан жандармерина тӀедожийна дара[2].

Советийн мур

Октябран революци хиллачул тӀаьхьа, 1918 шеран 28 майхь, РСФСР-ан Халкъан комиссарийн совето кхоьллира РСФСР-ан дозанан ССРС-ан КГБ-н дозанан эскарш. Цуьнан декхаршна йукъадогӀура «Россин Социалистически Федеративни Советски Республикин дозанан лаамаш ларбар, а дозанан йисттерачу асан дозанашкахь — гражданийн сий-ларам а, даьхни а лардар»[3]. ТӀаьхьо Дозахочун де дездаран терахь оцу дийнаца нисдина хӀоттийра[1].

Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом болабелча дозахоша хьалхарнаш болуш шайн тӀеийцира немцойн-фашистийн эскарийн(оьр.)нохч. тохар. Цара дуьхьало латтаро таро йира мостагӀчун хьалхатасавалар сацо а, таро йелира ССРС-ан эскаран дакъош йуха тобанашка декъа. ТӀеман шерашкахь дозанан гӀуллакхан белхалоша, пачхьалкхан доза лардарца цхьаьна, леладора фронтийн а, эскарийн а дукъ лардар, хӀаллакдош долу батальонаш кхолларалла а, царна куьйгалла дара а, иштта оккупаци йинчу мехкашкахь дуьхьало латтаран гӀуллакхаш кхолларалла а. Сийлахь-Боккхачу Даймехкан тӀеман заманахь кхелхина 60 эзар сов дозахо, 100 эзар сов стаг совделла орденашца, 158 стагах хилира ССРС-ан Турпалхо, 36 дозанан полкана йелира орденаш, а 25 полкана тиллира сийлахь цӀераш[4][5].

1946 шарахь дуьйна дозанан эскарш цхьацца хӀоттамаш а, йуха дӀахӀиттораш а дира: уьш йахкаш йара Чоьхьарчу гӀуллакхийн министерствон (1946 а, 1953 а) а, Пачхьалкхан кхерамзаллин министерствон (1949) а кара. 1957 шарахь дуьйна дозахой йахкаш йара Пачхьалкхан кхерамзаллин комитетан кара[6].

1958 шо кхаччалц советийн дозахоша шайн ведомствон дезде лорура 15 февраль, хӀунда аьлча 1921 шеран оцу дийнахь Йерригроссин контрреволюцин а, саботажан а дуьхьало латтаран чолхе комиссипредседатело Феликс Дзержинскийс(оьр.)нохч. чӀагдира «Дозанаш лардарехь рогӀаллин боцучу комиссарашна йолу инструкци»[7].1958 шеран 15 майхь ССРС-ан Министрийн совето тӀеийцира хӀора шарахь 28 майхь Дозахочун дезде даздарах долу сацам. Дезде дӀадоьзна дара 1918 шарахь Владимир Ленинас Халкъан финансин комиссаран ведомствона йуххехь дозанан лардар кхолларах долу Декрет куьг йаздина долчу дезачу денца[6][8].

Таханлера Росси

1991 шеран 3 декабрехь Дозанан эскарийн Коьрта урхалла дӀадаьккхира, цуьнан декхарш ССРС-ан Пачхьалкхан доза лардаран комитетан кара дӀа а луш[9].

1992 шеран 12 июнехь Россин президенто куьг йаздира «Россин Федерацин Дозанан эскарш кхолларах лаьцна» указ тӀехь. 1993 шеран 30 декабрехь кхоьллира Россин Федерацин Федеральни дозанан гӀуллакх[5].

1994 шеран 23 майхь Россин президентоБорис Ельцинас куьг йаздира «Дозахочун дезде хӀоттарах лаьцна» указ тӀехь, даздаран де 28 майхь латтадар ша ма-дарра дуьтуш[10].

2003 шеран 11 мартехь Россин президенто Владимир Путинас куьг йаздира «Россин Федерацин кхерамзаллин областехь пачхьалкхан урхалла кхачам болчу кепе далорах долу гӀуллакхаш лаьцна» федеральни закон тӀехь, цо 2003 шеран 1 июлехь дуьйна дӀадаьккхира Федеральни дозанан гӀуллакх. Цуьнан декхарш дӀаделира РФ-н Федеральни кхерамзаллин гӀуллакхан Дозанан гӀуллакхан кара[11].

2005 шеран 7 мартехь дӀадаьхкира дозанан эскарш, а Россин ФСБ-н Дозанан гӀуллакхан дерриг кхолламаш цӀе лело йолайелира дозанан органаш аьлла[12].

2008 шарахь дуьйна дозахойн дакъош вовшахтухуш дара йерриг а контрактникашца. 2023 шеран декабрехь Россин президенто Владимир Путинас бакъо йелира арме кхойкхучарна ФСБ-н дозанан дакъошкахь хан йиллина гӀуллакх дӀадахьа[13]. Йукъарадаьхнарш хилира кхечу пачхьалкхан агент ларарш а, наркотикомш лелораш а, кхечу пачхьалкхан гражданалла йа кхел хилла хилар дуьтуш дерш а[14].

Кхин йолу пачхьалкхаш

Дозанан лардархочун де 28 майхь даздо Белоруссехь, ГӀиргӀазойчохь а, Таджикистанехь а[15].

Бакъонийн статус

Дозанан лардархочун де Россин Федерацехь пачхьалкхан тӀегӀанехь РФ-н президентан указаца хӀоттийна официалан говзаллин дезде ду[16]. Мукъачу деношна йукъадогӀуш дац[17].

ХӀара дезде хьакхалуш ду Россин ФСБ-н Дозанан гӀуллакхан таханлерачу тӀеман гӀуллакххошна, дозанан меженийн гражданийн персонална, профилан дешаран меттигийн курсанташна а, профессорийн-хьехархойн хӀоттамна а, иштта дозанан эскарийн ветеранашна а[18].

Ламасташ

Дозахочун дездинахь Россин куьйгалло, Россин Федерацин Дуьхьалонан министерство а, Федеральни кхерамзаллин гӀуллакхо а официальни декъалдарш хьажадо ведомствон долара хӀоттаме а, ветеранашка а[7].

Заставашкахь а, урхаллашкахь а хуьлу даздаран хӀиттамаш, байракхаш айар, пачхьалкхан а, ведомствон а совгӀаташ далар, рогӀера тӀеман званеш йалар. Кхочушдо дозанан дозаллаш лардина белчеран сий деш Москвара Везчу салтана каш тӀе а, мемориалашка а, дозахойн пачхьалкхашка а зезагаш а, венокаш а дехкаран даздаран гӀуллакх[19]. Дезденан фейерверк йо Москохахь а, турпал-гӀаланашкахьа, дозанан гуонийн урхаллаш а, дозанан эскарийн тобанаш а лаьттачу гӀаланашкахь[16].

Дезденан духаран ламастан дакъош ду баьццара фуражка а, баьццара сизаш долу тельняшка а[7]. Дезденан символ йу цӀен-баьццара дозанан бӀогӀам[20].

Ӏамор

Россин ФСБ-н Дозанан гӀуллакхана офицерийн кадраш а, говзанчаш а кечбар дӀахьо леринчу лакхарчу тӀеман дешаран меттигашкахь «Дозанан гӀуллакх» а, «Бакъонаш ларйаран гӀуллакх» а агӀонашца[21][22]:

  • Россин ФСБ-н Академи (Москох)
  • Россин ФСБ-н Дозанан академи (Москох)
  • Россин ФСБ-н Москохан дозанан институт
  • Россин ФСБ-н Москохан керлачу информацин технологийн институт
  • Россин ФСБ-н Голицынан дозанан институт (Москохан область)
  • Россин ФСБ-н институт (Санкт-Петербург)
  • Россин ФСБ-н институт (Нижни Новгород)
  • Россин Федерацин ФСБ-н институт (Новосибирск)
  • Россин ФСБ-н институт (Екатеринбург)
  • Россин ФСБ-н Калининградан дозанан институт
  • Россин ФСБ-н Курганан дозанан институт
  • Россин ФСБ-н Хабаровскан дозанан институт
  • Россин ФСБ-н Йисттера хӀорд ларбаран институт (Анапа)

Дозанан органашка гӀуллакхе боьлхучу кандидатам деза психофизиологин талламаш чекхбаха, медицинан кхеташоно хьажар, физикин кечам лакхара хилар таллар, пачхьалкхан къайле ларалучу хаамашка бакъо йалар кечдаран гӀуллакх а[23].

Дозанан эскаршкахь гӀуллакх дина гӀарабевлла нах

  • Белоруссин Президент Александр Лукашенко
  • КПСС-н ЦК-н Инарлин секретарь Константин Черненко[24]
  • Советийн Союзан Турпал Никита Карацупа[25]
  • Йоздархо-сатирик Михаил Зощенко[24]
  • Олимпийски чемпион Александр Мальцев
  • Иллиалархо Леонид Агутин
  • Иллиалархо Николай Трубач
  • Иллиалархо а, актёр а Михаил Гребенщиков
  • Актёр Борис Gалкин[23]

Билгалдахарш

  1. ↑ 1 2 Когда в России появилась пограничная служба. Дата обращения: 10 июнехь 2026.
  2. ↑ 1 2 Текст статей :: Пограничная служба ФСБ России. ps.fsb.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 10 июнь.
  3. ↑ День пограничника, Президентская библиотека имени Б.Н. Ельцина (28 мая 1994). Дата обращения: 10 июнехь 2026.
  4. ↑ Виктор Сокирко. До последнего патрона. osfsb.ru. ФСБ: За и против. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 10 июнь.
  5. ↑ 1 2 День пограничника в России, РИА Новости (2025, 14 апрель). Дата обращения: 10 июнехь 2026.
  6. ↑ 1 2 Охрана границ Советского государства (1917–1991 гг.). ps.fsb.ru (В источнике не указана). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 10 июнь.
  7. ↑ 1 2 3 Кирилл Каллиников. День пограничника в России: история и традиции праздника. Российская газета (2024 шеран 27 май). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 10 июнь.
  8. ↑ День пограничника в 2026 году. Lenta.ru (2025 шеран 12 ноябрь). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 10 июнь.
  9. ↑ День пограничника в России: история и традиции праздника, РИА Новости (2013, 28 май). Дата обращения: 10 июнехь 2026.
  10. ↑ Указ Президента Российской Федерации от 23.05.1994 г. № 1011, Президент России. Дата обращения: 10 июнехь 2026.
  11. ↑ Указ Президента Российской Федерации от 11.03.2003 г. № 308, Президент России (11 марта 2003). Дата обращения: 10 июнехь 2026.
  12. ↑ Федеральный закон от 07.03.2005 г. № 15-ФЗ, Президент России. Дата обращения: 10 июнехь 2026.
  13. ↑ Путин разрешил призыв в погранслужбу ФСБ, РБК (25 декабря 2023). Дата обращения: 10 июнехь 2026.
  14. ↑ Федеральный закон от 25.12.2023 № 639-ФЗ ∙ Официальное опубликование правовых актов. publication.pravo.gov.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 10 июнь.
  15. ↑ 28 мая - День пограничника. paodkb.org (28 мая 2023). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 10 июнь.
  16. ↑ 1 2 Указ Президента РФ от 23 мая 1994 г. N 1011 "Об установлении Дня пограничника". Система ГАРАНТ. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 10 июнь.
  17. ↑ ТК РФ Статья 112. Нерабочие праздничные дни. КонсультантПлюс. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 10 июнь.
  18. ↑ День пограничника в России, Московский Дом ветеранов войн и Вооруженных Сил. Дата обращения: 10 июнехь 2026.
  19. ↑ День пограничника 2026: какого числа, история и традиции праздника, kp.ru (В источнике не указана). Дата обращения: 10 июнехь 2026.
  20. ↑ Краткая история появления пограничного столба в России. Пресс-служба Протвино (2019 шеран 16 май). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 10 июнь.
  21. ↑ Перечень образовательных организаций. Порядок приема :: Федеральная Служба Безопасности. fsb.ru (В источнике не указана). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 10 июнь.
  22. ↑ Военные училища Российской Федерации (PDF). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 10 июнь.
  23. ↑ 1 2 День пограничника в 2025 году. Вести.ру (17 апреля 2025). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 10 июнь.
  24. ↑ 1 2 Зеленые фуражки: Кто из известных людей был пограничником. Коммерсантъ (2024 шеран 28 май). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 10 июнь.
  25. ↑ Никита Федорович Карацупа — самый известный следопыт. Портал Госуслуг Алтайского края. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 10 июнь.

Литература

Хьажоргаш

Категореш