Дада Умаев
Дада Умаев (1856, Зумса, Итон-Кхаьллан кӏошт йа Имамат — 1878, Соьлжа-ГӀала йа Теркан область) — Российн эпсар а, прапорщик а императоран Александр II-гӀачун шен канойн[1][2]. Дуев Ӏумаран кӀант, шен ворхӀ шо долуш закъалтана лаьцна. СовгӀат дина «Императоран шен канойн гӀуллакх дарна» мидалца. Цул тӀаьхьа Нохчийн а, ДегӀастанан а ГӀаттаман (1877) хьалханчашлахь хилла иза.
Биографи
Вина 1856 йа 1855 шарахь, Хилдехьаройн кӀотаран Зумсой йуьртахь. Дуев Ӏумаран кӀант, Къилбаседа Кавказан имаматан наиб, 1860 шеран гӀаттам вовшахтохархо, Бенойн БойсгІарца а, Атабай Атабайца а цхьаьна. Иза дӀайаьккхинчул тӀаьхьа, Дада шен ворхӀ шо долуш закъалтана лаьцна, дешаран а, Ӏаморан а кадетийн корпусе дӀахьажийра. Александр II-гӀачун шен канойн дӀайазвина иза, гвардин эпсаран дарже кхаьчна. Анинскийн лента тӀехь «ИмператоранАлександр II-гӀачун шен канон гӀуллакх дарна» мидал йелла цунна[3][4]. Дукха хан йалале Кавказ губернаторан губернатор волчу инарла Михаил Николаевиче дехьаваьккхира иза[5].
ГӀаттам
1877 шарахь Нохчийчохь сингаттам иккхира оьрсийн администрацина реза ца хилар бахьана долуш[6]. Оцу хиламийн эпицентрехь карийра Дадин да Дуев Ӏума-Хьаьжи. Иза, шен доьзалца цхьаьна, гӀаттамхойх дӀакхетта, лаьмнийн йукъараллашкара нах хьалагӀатто волавелира. Дадана тӀедиллина ду шен да лаха а, герз охьадилла тешийта а, шен лаамехь дӀавелларна къинтӀера вала дош а луш[7][4].
Ӏума-Хьажи йийсаре лаца паччахьан администрацино а сацам бира цуьнан воккхаха волу кӀант Тутакай закъалтана лаца. Умаев Дада, тӀаьхьо шен вежарий а, да а йухабовла дагахь цахиларх кхетта, гӀо дира Тутакай кӀелхьара ваккхарехь, гӀаттамхойн агӀор дӀа а вахана, хьалханчех цхьаъ хилла[4][7][8].
Инарла Смекалов эла Накашидзега йаздинчу кехат тӀехь
Уман кӀанте, прапорщик Даде, хаам бе, цо шен да абсолютно лаха а веза, Ӏедале дӀавала веза, ца хилча, ас иза шен ден накъост санна лорур ву, цкъа а цхьана а даржехь гӀуллакх дан бакъо лур йац цуьнан.
Нохчийчохь гӀаттам дӀалаьцначул тӀаьхьа, кхечаьрца цхьаьна ДегӀастане дехьавелира Ума-Хьаьжий, Дада а. Цара дакъалоцуш хилла цхьа могӀа тӀемашкахь Гигатлихь а, Агвалехь а, Гоготлехь а, Телетлехь а, кхечанхьа а. Тутакай вийна Хунзахана уллохь[7]. ТӀаьххьара тӀом хилира Согратлехь, массо а гӀаттамхой гулбеллачу, Дада а, цуьнан да а волуш.
Кхаа дийнахь лаьттина го а бина, согратлин къаноша йийсаре лаьцна Дада а, хала чевнаш хилла цуьнан да а, кхечу куьйгалхошца цхьаьна Ӏедале дӀавелира[9][10].
1878 шеран бекарг беттан 4-чу дийна дуьйна 6-чу дийне кхаччалц Соьлжа-ГӀалахь дӀайаьхьира тӀеман аренан кхел[11]. Умаев Дада а, цуьнан да а, кхечу гӀаттамхошца цхьаьна вен кхел йина. ТаӀзар дина бекарг беттан 9-чу дийнахь Ӏуьйранна 7 сахьт даьлча.
Дагалецамашкахь а, легендашкахь а дийцарехь, Дуев Ӏума-Хьаьжий, Дада а лехамашна тӀе схьавалийча, Дада хьалха а кхоссавелла. Ума цунна тӀаьхьа мохь туьйхира: «ХӀун, жима борз, хьо кхераелла?» Дада жоп делира[4]:
« Со-м ца кхоьру, ткъа со кхоьруш хӀумма а дац кху дуьненчохь!.. Амма ахь, Ума, со хьалха маьрша ваха ца вуьтура, хӀинца маьрша вала а вуьтур вац ахь со!»
Билгалдахарш
- ↑ Народные восстания в 60—70-х годах XIX века ». mngz.ru (2015 шеран 28 февраль). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 3 март.
- ↑ Зарема Ибрагимова. Чеченский народ в Российской империи. Адаптационный период. — Litres, 2022-05-15. — 1135 с. — ISBN 978-5-04-003703-2.
- ↑ З. Х. Ибрагимова. Чеченцы в зеркале царской статистики (1860-1900) 241, [2] с.. Москва: Пробел-2000 (2006 год). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 3 март.
- ↑ 1 2 3 4 Наибы имама Шамиля. gazavat.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 3 март.
- ↑ Т. Айтберов. Восстание дагестанцев и чеченцев в 1877. nstituteofhistory.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 3 март.
- ↑ Военные конфликты, кампании и боевые действия русских войск 860–1914 гг. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 3 март.
- ↑ 1 2 3 Зарема Ибрагимова. Царское прошлое чеченцев. Политика и экономика. — Litres, 2022-05-15. — 1416 с. — ISBN 978-5-04-003172-6.
- ↑ Г.З. Анчабадзе. Вайнахи. oldcancer.narod.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 3 март.
- ↑ Восстания дагестанцев и чеченцев в послешамилевскую эпоху и имамат 1877 года. instituteofhistory.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 3 март.
- ↑ Восстание 1877 года. gazavat.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 3 март.
- ↑ Абакаров Магомед. Хронология восстания 1877 г..
Литература
- З. Х. Ибрагимова. Чеченский народ в Российской империи. Адаптационный период : [рус.]. — Пробел-2000, 2006 год. — ISBN 978-5-04-003703-2.
- Г. З. Анчабадзе. Вайнахи : [рус.]. — Тбилиси, 2001.
- З. Х. Ибрагимова. Царское прошлое чеченцев. Политика и экономика : [рус.]. — 15 мая 2022 года. — ISBN 978-5-04-003172-6.