Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Аршинцев, Борис Никитович

Экспертиза РАН

Logo-ran-black.png
Проведена экспертиза
Российской академией наук
Подробнее
Aprove.svg

Экспертиза РАН

Arrow-Right.png
Logo-ran.png
Проведена экспертиза
Российской академией наук
Подробнее

Бори́с Ники́тович[1] Арши́нцев (1903 шеран 10 август, Соьлжа-ГӀала, Теркан область — 1944 шеран 15 январь, Керчь[d], ГӀирман Автономин Советийн Социалистийн Республика) — Гвардин инарла-майор (1943 шеран 23 январь).

Йуьхьанцара биографи

Аршинцев Борис Никитович вина  1903 шо 28 июлехь (10 августехь) Соьлжа-ГӀалахь белхалочун дечиг-пхьеран доьзална.

ТӀеман гӀуллакх

ТӀом балале хилла хан

1920 шеран августехь дӀакхайккхира РККА могӀаршка. РКП(б) декъашхо ву 1920 шарахь дуьйна. Чекхйаьккхина Владикавказан 12-гӀа гӀашлойн курсаш 1922 шеран мартехь. 1922 шеран майхь дуьйна иза вара ЧОН 1-ра Петроградан полкехь а, ЧОН 1-ра Петроградан къаьстина ротехь а взводан командиран даржашкахь. 1923 шарахь чекхйехира къаьсттинчу Ӏалашонан дакъойн (ЧОН) командирийн шолгӀа курсаш, 1923 шеран декабрехь ЧОН Владикавказан 522-чу полкехь взводан а, пулеметни командин а командиран дарже хӀоттийра. Дакъалаьцна 1922 шарахь Къилбаседа Кавказехь герзашца хӀиттийна тобанашна дуьхьала тӀеман гӀуллакхашкахь.

1925 шарахь чекхйаьккхира Владикавказан гӀашлойн школан(оьр.)нохч. беркате агӀо, ткъа 1925 шеран июлехь хӀоттийра 28-гӀа гӀашлойн ломан ЦӀен байракхан дивизин(оьр.)нохч. 82-гӀа гӀашлойн полкан взводан командиран дарже. 1925 шеран октябрехь дуьйна гӀуллакх дира Владикавказан гӀашлойн ишколехь — взводан командир, цул тӀаьхьа — курсантийн командир. 1929 шарахь Нохчийчохь советийн Ӏедална дуьхьал хилла гӀаттам сацорехь дакъа лецира цо.

1929 шеран декабрехь Аршинцев хӀоттийра Минскарчу ЦПК БССР цӀарах йолу Цхьанатоьхна тӀеман школан(оьр.)нохч. курсантийн командиран дарже. 1930 шеран июлехь дӀанисвелла хӀоттийра ротан командиран, батальонан командиран гӀовсан, полкан школан начальникан а, Белоруссин тӀеман гуонан 37-гӀа гӀашлойн дивизин(оьр.)нохч. 109-гӀа гӀашлойн полкан батальонан командиран а даржашка. 1934 шеран январехь дуьйна 1935 шеран апрель кхаччалц оцу дивизин штабан 1-ра декъан хьаькаман гӏоьнчин даржехь вара. Цул тӀаьхьа академе деша хьажийра.

1938 шарахь чекхйаьккхира М. В. Фрунзен цӀарах йолу РККА ТӀеман академи а, оццу шеран сентябрехь хӀоттийра штабан 1-гӀа (оперативан) декъан хьаькаман дарже, ткъа 1939 шеран июлехь — 1-гӀа Къаьстина ЦӀен Байракхан эскаран 39-гӀа гӀашлойн корпусан штабан хьаькаман дарже.

1938 шарахь дакъа лецира Хасан Ӏам тӀерачу тӀемашкахь(оьр.)нохч., ткъа 1939 шарахь — Халхин-Гол хи тӀехь(оьр.)нохч..[2].

1940 шеран ноябрехь Борис Никитович Аршинцев хӀоттийра М. В. Фрунен цӀарах йолу РККА ТӀеман академин йукъара тактикин кафедран хьехархочун дарже, ткъа 1941 шеран майхь — штабийн гӀуллакхан кафедран хьехархочун дарже.

Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом

1941 шеран июлехь хӀоттийра Москохан тӀеман гуонан 211-гӀа гӀашлойн дивизин(оьр.)нохч. штабан хьаькаман дарже. Сентябрехь дивизи дӀайахара Резерван фронтан 43-гӀа эскаран(оьр.)нохч. йукъа а, дуьхьало латтайра Ельня гӀалин къилбехьара Десна хи тӀехь, цигахь дакъалаьцна Смоленскан тӀамехь(оьр.)нохч., Вяземски(оьр.)нохч. а, Можайскан-Малоярославецан(оьр.)нохч. операцешкахь а, Москохан уллорчу тӀелатар йухатохарехь а.

undefined

1941 шеран 16 декабрехь Аршинцев хӀоттийра 56-гӀа эскаран оперативан тобанан (Къилба фронт) штабан хьаькаман дарже, цигахь дакъа лецира Ростован тӀелатаран операцехь. 1942 шеран 24 мартехь дуьйна — Таганроган кӀоштахь дуьхьало латточу оццу эскаран 16-гӀа кхийсархойн бригадин баьчча вара, ткъа 1942 шеран 14 июнехь — оццу эскаран 30-гӀа кхийсархойн дивизин баьччин дарже хӀоттийра. Кавказ къуьйсуш тӀом боьдуш Аршинцев коьртехь волу дивизис дакъа лецира Армавиро-Майкопан а, Туапсин а дуьхьалонан операцешкахь, оцу хенахь дивизис, ах гуо болуш, ларйора Краснодар, иза йитира омарца 1942 шеран 12 августехь бен. 1942 шеран ноябрехь командованин тӀедахкарш масалца кхочушдарна, шен хӀоттаман доьналла а, турпалалла а дивизина гвардин цӀе йелира, цунах йира 55-гӀа гвардин кхийсархойн дивизи. Дивизис дакъа лецира Къилбаседа Кавказ мукъайоккхуш, оцу хенахь Краснодар мукъайаьккхира Горячий Ключ а, Калужская а, Новодмитриевская а станицашна тӀелеташ. 1943 шеран сентябрехь а, октябрехь а дивизис дакъа лецира Новороссийско-Тамански тӀелатаран операцехь.

РСФСР Лакхарчу Кхеташонан цӀарах йолу 55-гӀа гвардин Иркутскан Ленинан орденан, кхузза ЦӀен Байракхан, Суворовн 2-гӀа даржан кхийсархойн дивизин командир (11-гӀа гвардин кхийсархойн корпус, Къаьстина Приморьен эскар) гвардин генерал-майор Б. Н. Аршинцев къаьсттина билгалвелира Керчанан-Эльтигенан десантан операцехь. Цуьнан куьйгаллехь йолу 55-гӀа гвардин кхийсархойн дивизи 1943 шеран 3 ноябрехь дехьайелира Керчанан хидоькъе шторман хенан хӀоттаман хьелашкахь Азовн тӀеман флотилин кеманашца а, катершца а, дӀалецира плацдарм Опасная эвлан кӀоштахь. Хьалхарчу буса аьтто белира плацдарм 2 километр кӀоргене кӀаргйан, тӀаьхьадогӀучу деношкахь дивизис мукъайехира Капканы, Опасная а, Еникале а нах беха меттигаш (хӀинца Керчанан йистошкахь йу) а, мостагӀчун дуьхьалонан кӀорге 12 километр хьалхайелира. Оцу дозанашкахь дивизис ондда дуьхьало а лаьцна, дӀалаьцна Керчанан плацдарм дӀайаккха мостагӀчун дукха а гӀортарш йухатуьйхира. Оцу тӀемашкахь боккха иэшам хилира немецийн 98-гӀа гӀашлойн а, румынийн 3-гӀа лаьмнийн-гӀашлойн а дивизешна. МостагӀчун веллачуьра 1800 салти а, эпсар а бен ца висира, хӀаллакйира 7 танк, 8 топ, 6 миномет, схьайаьккхира 7 топ, 4 миномет, 2 бердан прожектор, дукха а тӀеман бахам. Оцу операцина 1943 шеран 25 ноябрехь генерал Аршинцев ұсынис дира Советийн Союзан Турпалхочун цӀе йаларан.

ССРС Лакхарчу Советан Президиуман(оьр.)нохч. ССРС-н лакхара кхеташо(оьр.)нохч. 1944 шеран 16 майхь дина омрица эскаршна говза куьйгалла дарна а, Керчанан хин дехьабовлучу хенахь гайтина майралла бахьнехь а, гвардин генерал-майоран Борис Никитович Аршинцевна йелла Советийн Союзан Турпалхочун(оьр.)нохч. цӀе.

1943 шеран 14 декабрехь Борис Никитович Аршинцев хӀоттийра къаьстина Приморьен эскаран 11-гӀа гвардин кхийсархойн корпусан(оьр.)нохч. командиран дарже. 1944 шеран январехь корпусо шозза гӀиртира Керчанан плацдарм шуьйрига яха а, Керчь мукъайаккха а. ШоллагӀа иштта операци дӀайаьхьира 1944 шеран 9 январера 21 январе кхаччалц, корпусо тӀелатаран гӀуллакх дира Тархан мере десант йоссарца цхьаьна. ТӀемаш чӀогӀа дуьхьара летташ дара, мостагӀчуьна масех километре тӀеласта аьтто белира йоккха эшамаш хилар бахьнехь. Оцу операцехь 1944 шеран 15 январехь(оьр.)нохч. генерал-майор Борис Никитович Аршинцев велира Керчанан къилбаседехьара Бондаренково(оьр.)нохч. эвлан гена йоцучу 115,5 локхаллехь мостагӀчуьнан снаряд дийнахь-буса тӀелеттачу тергамхойн пунктан блиндаже кхетар бахьнехь. ДӀавоьллина Керчанан ахгӀайре тӀера Маяк(оьр.)нохч. эвлара тӀеман эскархойн вежараллин кешнашкахь[3]. ТӀом чекхбаьллачу хенахь дӀавоьллина Керчахь Мирошник урамера ТӀеман мемориалан кешнашкахь[4].

СовгӀаташ

  • Дешийн Седа мидал (16.05.1944, веллачул тӀаьхьа)
  • Ленинан орден (16.05.1944, веллачул тӀаьхьа)
  • шиъ ЦӀен Байракхан орден (13.12.1942, 18.09.1943)
  • Суворовн 2 тӀегӀанера орден (8.02.1943)
  • Даймехкан тӀеман 1-ра даржан орден (3.08.1943)
  • Белхалойн-Ахархойн ЦӀиен Эскар XX шо кхачарна мидал (1938)
  • «Хьасанан тӀемийн декъашхочун» билгало
undefined

Иэс

  • ГӀирмин Республикин Ленинан кӀоштан Бондаренково йуьртана уллехь веллачу меттехь обелиск хӀоттийна[5].
  • 1975-чу шеран май баттахь 164,2 локхаллехь (Тархан мара) хӀоттийна иэсан билгало Советийн Союзан Турпалхочун Аршинцев Б. Н. сийнна, иэсан билгало Бондаренково йуьртана 3,0 км къилбаседехьа йу. Иэсан хӀоттаман проекан авторш бу В. Довженко, А. Могилева, И. Москаленко. ХӀоллам бу бина тӀулгах йина стела, трапецин кепехь шагатӀулган цуьрг а йолуш. Йуьхьанца лакхахь стела тӀехь рельефан накладной чуьйнан пхи маьӀиг йолу седа бара, йуккъехь текст накладной элпашца, чуьйнах борзана басар хьаькхна: «Оцу меттехь 1944 шеран 15 январехь велира 11-гӀа гвардин кхийсархойн корпусан командир Советийн Союзан Турпалхо гвардин инарла-майор Аршинцев Борис Никитич»[6]. XX бӀешеран 90-гӀа шерашкахь иэсан билгалонна тӀера тӀедихкина элпаш дайна.
  • Керчехь Б. Н. Аршинцевн сийнна хӀоттийна хӀоллам, цӀе тиллина микрорайон (Аршинцево), урам — Аршинцевски коса, рыбоконсервни завод а, клуб а. Цхьана хенахь Турпалхочун цӀе лелайора Керчан йуккъера йукъарадешаран № 14 ишколо, 1961 шеран апрелехь дуьйна шен истори дӀахьуш йолу. Амма оцу хьокъехь официалан кехаташ цахиларна, 2011 шеран ноябрехь № 14 йолу школа ХӀордан техникин лицей йина хийцича, дешаран Ӏедал реза ца хилира Советийн Союзан Турпалхочун Б. Н. Аршинцевн цӀе лело. Оццу хенахь Краснодаран мехкан Горячий Ключ гӀалин администрацин 2019 шеран 29 августан № 1630 сацамца Советийн Союзан Турпалхочун Аршинцев Борис Никитовичин цӀе йелира Горячий Ключ гӀалин № 12 йолу йукъарадешаран ишколан.
  • Соьлжа-ГӀалахь цӀе тиллина урамна а, № 15 ишколана а, Краснодарехь — урамна, ткъа иштта ХӀордан Флотан министерствон рудовоз кеманна а, танкеран а.
  • Новороссийскехь Б. Н. Аршинцевн сийнна цӀе тиллина урамна.
  • Советийн Союзан Турпалхо Аршинцев Б. Н. Камыш-Бурунан эчиг-маьӀданийн комбинатан сийлахьчу белхалойн спискашна йукъатоьхна.
  • 2010 шеран 8 майхь Соьлжа-ГӀалахь схьайиллира «Сийлаллин аллея» цӀе йолу мемориалан комплекс, цигахь хӀоттийра барельеф а, Турпалхочун сийнна иэсан у а.

Билгалдахарш

  1. ↑ «Никитович» ден цӀе официалан документашкахь а, кхечу тешамечу хьосташкахь а йалош йу, амма оьрсийн цӀерех -а морфаца -овыч (Никитович, Саввович) литературин нормина дуьхьал йу. Оцу хьолехь, оьрсийн меттан грамматикин бакъонашна йогӀуш йолу ден цӀе Никитич йу. Хьажа «Русская грамматика. Существительные, мотивированные существительными»; § 336. Русская грамматика. Существительные, мотивированные существительными. rusgram.narod.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 23 август.
  2. ↑ Аршинцев Борис Никитович. pamyat-naroda.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 23 август.
  3. ↑ Именной список безвозвратных потерь офицерского состава 11 гвардейского стрелкового корпуса с 10 по 20 января 1944 года // ОБД «Память народа». ТӀекхочу дата: 2026 шеран 23 август. Архивйина 2019 шеран 16 ноябрехь
  4. ↑ Могила Героя Советского Союза Б. Н. Аршинцева - город Керчь. crimean-monuments.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 23 август.
  5. ↑ Памятный знак в честь Героя Советского Союза Б.Н.Аршинцева (авторы проекта В.Довженко, А.Могилева, И, Республика Крым, Ленинский район, сельское поселение Войковское, с. Бондаренково, в 3 км на северо-з. kartarf.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 23 август. Кху чуьра архивйина оригиналан 2025 шеран 12 апрелехь
  6. ↑ Первоначальная надпись(бил-боцу.). web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 23 август.

Литература

  • Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1987. — Т. 1 /Абаев — Любичев/. — 911 с. — 100 000 экз. — ISBN отс., Рег. № в РКП 87-95382.
  • Коллектив авторов. Великая Отечественная: Комкоры. Военный биографический словарь / Под общей редакцией М. Г. Вожакина. — М.; Жуковский: Кучково поле, 2006. — Т. 1. — С. 53—54. — ISBN 5-901679-08-3.
  • Коллектив авторов. Великая Отечественная: Комдивы. Военный биографический словарь / Ред. колл.: Н. Б. Акбердин, И. И. Басик, С. А. Боцвин, н. И. Никифоров, И. А. Пермяков, М. В. Смыслов. — М.: «Кучково поле». МО РФ, Главное управление кадров, ГУ по работе с личным составом, Институт военной истории Военной Академии Генштаба. Центральный архив., 2014. — Т. III. Командиры стрелковых, горнострелковых дивизий, крымских, полярных, петрозаводских дивизий, дивизий ребольского направления, истребительных дивизий. — С. 125—127. — 1000 экз. — ISBN 978-5-9950-0382-3, УДК 94, ББК 63.3(3)722.78.
  • Герои битвы за Кавказ. / Под общ. ред. ген. армии И. В. Тюленева. — Цхинвали: Ирыстон, 1975. — 543 с.
  • Герои боев за Крым. — Симферополь: Таврия, 1972. — 287 с.
  • Золотые Звезды Чечено-Ингушетии. — 3-е изд., доп. — Грозный: Чеч.-Инг. кн. изд-во, 1985. — 327 с.

Хьажоргаш

Категореш