1924-чу шарахь Нохчийчохь гӀаттам

1924-чу шеран февралехь ингалсан ши агент цхьаьнакхийтира Н. Гоцобинца, цуьнга кхидӀа къийсам латто ахча дӀа а луш, цара дӀакхайкхийра шаьш гӀаттамхошна гӀортор йеш хилар. Нажмуддин Нохчийчохь дӀатарвелла, Дуев Ӏумаран кӀента-кӀентан - Шамилев Атабин а, цуьнан Зумсойн тайпанан а гӀортор  а йолуш, оцу йукъараллин бахархоша дуй биира, шайн хьаша цхьана а хьелашкахь йийсаре ца вахийта шайна тӀелоцу аьлла. Оццу шарахь чекисташа лецира Митаев Ӏели, халкъана йукъахь цуьнан цӀе йаларна кхоьруш, цара иза йамартлонан лорах а вигина, йийсаре лаьцна, цул тӀаьхьа вен кхел йира^[2][1].

1924-чу шеран гурахь массо а протесташ а, харжамашна бойкоташ а хилира Нохчийчохь а, ГӀалгӀайчохь а, меттигерчу меженашкахь церан векалш  Ӏедало шайн нах хьалхатеттар бахьана долуш. ОГПУ-н а, меттигерчу жигархойн а гӀоьнца гӀаттам охьатаӀийра. 2900 топ а, 384 револьвер а дӀайаьккхина, 68 стаг лаьцна, цуо алсамдаьккхира Нохчийчохь а, кхечу регионийн дозанан кӀошташкахь а антисоветийн синхаамаш^[1][3].

1924-чу шеран июлехь ОГПУ-н дошлойн тоба хьажийра, Зумсой йуртана го бира, бахархошна хьалха ультиматум хӀоттийра Нажмуддин схьало аьлла, амма оццу хенахь ша тобана гӀаттамхоша го бира, тӀаккха Нажмуддина йукъа иккхина, церан кӀелхьарабовла аьтто белира^[2].

СКВО-но а, ОГПУ-но а йоккха план кховдийра, низамехь йоцу формированеш дӀайаха а, Нохчийн автономин область герзах цӀанйан а. И план тӀечӀагӀйеш Сочи гӀалахь цхьаьнакхийтира Микоян Анастас Сталинца. 1925-чу шеран аьхка И. Апанасенко а, И. Уборевич а коьртехь волуш операци йолайелира. Уьш дӀабуьйлабелира ТӀехьа-Мартан тӀера, бахархошкара 228 топ а, 32 револьвер а схьайаьккхина^[1].

ДӀай йуьртахь тоьпаш а тоьхна, бомбанаш йиттинчул тӀаьхьа, сентябрь беттан 2-чу дийнахь Ансалтера шайх Эмин дивизин баьчча Козицкий советийн эскаршна каравеара. Йерриг а Шаройн кӀоштана тӀе 22 пуд бумбанаш йиттина, кӀоштан бахархошка Нажмуддин шайга схьало бохуш. Шамилев лехар а саца ца динера, иза йийсаре лаца кхоьллина Джу Акаевн куьйга кӀел йолу тоба^[1].

Операцин жамӀашца дӀайаьккхина 25 299 топ а, 1 пулемет а, 4 319 револьвер а, 73 556 тоьпан а, 1 678 револьверан патармаш а, телеграфан а, телефонан а аппараташ. Йерриг а 242 эвлахь 101 операци дӀахьош пулеметаш а, тоьпаш йиттира, 16 йуьртана хӀаваэхула бомбанаш йиттира^[1].

309 стаг лаьцна, иштта 565 гӀаттамхо а шен лаамехь каравахара. Царах 109 стагана тоьпаш тоха кхел йина: Гоцобан Нажмуддина, Шамилев Атабина а, Ансалтан Эмина а, таӀзар кхочушдина Дон-тӀера-Ростовхь^[1]. Иштта репрессеш лайна куьйгалхойн гергарчара а, молланаша а. «Контрреволюционераш» аьлла, бӀеннашкахь Зумсойн бахархой лецира, цхьаболчарна герзаш диттира, дуккха а Соловецки лагершка дӀахьажийра^[2][4].