Эвен-Бытантайн къоман улус

Эвен-Бытантайн къоман улус (оьрс. Эвено-Бытантайский национальный улус) — Россин Федерацин Саха (Якути) Республикехь административан-территориальни дакъа (улус йа кӀошт) а, муниципалан хӀоттам (муниципалан кӀошт) а.

Административан центр — Батагай-Алыта.

Географи

Эвено-Бытантайски къоман улус (кӀошт) лаьтта Якутин къилбехь, Къилбана Полюсан гона(оьр.) тӀехула, Лена а, Яна а хишна йуккъехь. КӀоштан къилбаседехьара дакъа дӀалоцуш ду Верхоянски раьгӀнехь, ткъа къилбаседа-малхбален дакъа — Куларан аьренаш. Якутин уггаре а тӀекхача йиш йоцчу кӀоштех цхьаъ йу иза.

Эвено-Бытантайски кӀоштан майда йу 52 297,72 км²[2], иза гергарчу хьесапехь 1,7 % йу Якутин йерриг майданан. И округ йоккха йу Россин 85 регионах 34-л а[3], иштта дуьненан масех пачхьалкхал а. Майданца Эвено-Бытантайски кӀошт дӀалоцуш йу славянийн шина пачхьалкхана йукъахь йуккъера меттиг: Хорвати (56 500 км²) а, Босни а, Герцеговина а (51 100 км²)[4].

Эвено-Бытантайски кӀошт (улус) Якутин кхечу кӀошташца (улусашца) доза ду:

  • къилбаседехьа — Булунскийца цхьаьна;
  • малхбале — Верхоянскица цхьана;
  • къилбехьара — Кобяйскийца цхьаьна;
  • малбузера — Жиганскица цхьана.

Ӏаламан хьелаш

Рельефан билгало йу лаьмнин-тайган зонан Верхоянскан а, Орулганан а, Систиньски а, Кларски рагӀнаш. Орулган рагӀ лекха йу 1700—2400 метр. Уггаре лекха меттиг — Дуомнах лам, 2408 метр лекха, лаьтта улусан къилбаседа декъехь.

Кхузахь климат ира континентан йу, шарахь температура хийцало 100 °C сов. Ӏаьнаш шийла а, ло кӀезиг долуш а хуьлу, 8—8,5 баттахь лаьтта. Батагай-Алыта метеостанцин йеххачу хенахь бинчу хаамашца, кхолламан беттан йуккъера температура −40,4 градус йу. Уггаре лахара температура −58 градусе кхаччалц охьайоьду. Ӏаламан а, климатан а хьелаш дика дац коммерцин латталелор кхиорна[5].

Гидрологи

КӀоштан гидрологин зӀе кхоллало Бытантай хина гонаха (Яна хин аьрру ӀиндагӀ, 586 км деха), иза территори тӀехула къилбаседехьара къилбехьа чекхдолу, тӀеоьцу баккхий ӀиндагӀаш — Омолой а, Бухурук а, Улахан-Саккырыр а , Хобоол. Хиш билгалдолу тайп-тайпана кхачанца (атмосферан охьаоьгурш а, ло а, лаьттан бухара хи а), Ӏаламат лахара хи аьхка кест-кеста догӀанан Ӏовраш а йолуш, чолхе режим а йолуш: хӀутоссург беттан чекхболуш — асаран беттан болалуш Ӏаь дӀасакъастар а, эсаран беттан болалуш мерза хилар а. Хин ӀиндагӀаш чӀогӀа хийцалуш ду: лаьмнин дакъошкара тархаш а, гомхеш а йолуш (цигахь кӀоргалла 0,1 м кхаччалц охьайоьду) шуьйра, лаьмнин тогӀешка кхаччалц, каналийн а, гӀайренийн а гаьннаш долу маша болуш. Ӏаьнан муьрехь дукха кегий ламанан хиш шелло буха кхаччалц, билгалдолу дикка Ӏаь гулдаларца а, Ӏаьнан латтанаш хиларца а. Ӏамийн системехь 2000 сов хин Ӏаьмнаш ду, дукхахдерш синкхол тайпанан, гулделла Бытантайн аьрру бердаца; уггар боккханиг бу 959 м лакхахь лаьтта ламанан Ӏам Лийбалаах (13 км беха, 1 км шуьйра). Хин а, Ӏаьмнийн а хи дика дикалла йолуш ду, гравий бух болуш, хин кхачойаран мехала хьоста санна гӀуллакх до, ткъа иштта чӀерий лецаран лакхара потенциал йу[6].

Истори

Эвено-Бытантайски улус (кӀошт) уггаре а къона йу республикехь карарчу хенахь йолчу кхоллайаларан хенаца. Якутан Автономин Советан Социалистически Республикан Лакхарчу Кхеташонан Президиуман 1989 шеран оханан беттан 21-чу дийнахь тӀеэцначу сацамца Верхоянскан кӀоштах дӀакъаьстина, кхоьллина Эвено-Бытантайски къоман улус (кӀошт).

Бахархой

Бахархойн дукхалла
2002[7]20072009[8]2010[9]2011[10]2012[11]2013[12]
2761278727852867286828162803
2014[13]2015[14]2016[15]2017[16]2018[17]2019[18]2020[19]
2790279827782782281328272845
2021[20]2022[21]2023[22]
291329162948
Къоман хӀоттам
Бахархой

барам,

стаг. (2010)[23]

% массарел %

гайтина къомах хилар;

Дерриг 2867 100,00 %
1 Эвенаш 1521 53,05 % 53,16 %
2 Якуташ 1272 44,37 % 44,46 %
3 Оьрсий 25 0,87 % 0,87 %
4 Эвенкаш 16 0,56 % 0,56 %
Кхин а 27 0,94 % 0,94 %
гайтина къомах хилар 2861 99,79 % 100,00 %
ца гайтина къомах хилар; 6 0,21 %

Муниципалан-территорин дӀахӀоттам

Эвено-Бытантайски къоман улус (кӀошт), меттигера ша-шена урхалла даран гурашкахь, йукъайогӀу йуртан станицийн статус йолу кхо муниципалан субъект (наслег)[24]:

Муниципальни
хӀоттам
Административни
центр
Терахь
нах беха
меттигийн
Бахархой
(ст.)
Майда
(км²)
1Верхне-Бытантайски наслегэвла Джаргалах1249[25]11 621,71
2Нижне-Бытантайски наслегэвла Кустур2733[25]20 338,00
3Тюгесирски наслегэвла Батагай-Алыта11897[25]20 338,01

Нах беха меттигаш

Эвено-Бытантайски къоман улусехь йукъайогӀу 4 нах беха меттигаш

КӀоштера нах бехачу меттигийн список
Нах беха меттигТипБахархойМуниципальни
хӀоттам
1Алыэвла0[9]Нижне-Бытантайски наслег
2Батагай-Алытаэвла1897[25]Тюгесирски наслег
3Джаргалахэвла249[25]Верхнебытантайски наслег
4Кустурэвла766[9]Нижне-Бытантайски наслег

Экономика

Улусан экономика йуртабахаман бух тӀехь йу: эвен тайпанан сайнаш а, якутийн (аборигенийн) тайпанан даьхний а кхиор, мах бан реман говраш лелор а, цӀоканашца йохк-эцар лелор. Республикин реманех 10 % йу сайнаш. И меттиг хьал долуш йу ртуть а, дети а, гӀели а, кхин а маьӀданийн меттигашца[26].

Ларйина меттигаш

«Орулган Сис» — меттигера ресурсийн резерват, кхоьллина лакхарчу Бытантай хин бассейнехь Ӏаламан ландшафташ а, ресурсаш а Ӏалашъйархьама, хин олхазарийн а, хьуьнан ловзарийн, акха кӀорнеш а, цӀоканан лелош долу акхарой а, аборигенийн якутийн даьхни лелор а, меттигера бахархойн ламастан экономика латтор а. Ларйеш йолчу меттиган йерриг майда йу 9217 еакӀов километр. Йерриг а резерватехь дихкина ду маьӀданаш дахкар а, дитташ дахкар а, ондачу лар йолчу машенашца таллар а, нехаш дӀасайаржор а, кхин муьлхха а экономикан гӀуллакхаш, лардеш долу дийнаташна а, церан Ӏер-дахаран меттигашна а зе деш долу[6].

Билгалдахарш

  1. https://14.rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Численность%20населения%20на%201%20января%202023%20года(1).xlsx
  2. Республика Саха (Якутия). Общая площадь земель муниципального образования. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 30 апрель.
  3. Площади территорий регионов России — Всемирная География. www.worldgeo.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 30 апрель.
  4. Площади территорий стран мира — Всемирная География. www.worldgeo.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 30 апрель.
  5. Эвено-Бытантайский национальный улус. Визитная карточка улуса. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 30 апрель.
  6. 1 2 Эвено-Бытантайский национальный улус. География улуса. www.mr-jeveno-bytantajskij.old.sakha.gov.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 30 апрель.
  7. Итоги Всероссийской переписи населения 2002 г.
  8. Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, поселкам городского типа и районам на 1 января 2009 года. ТӀекхочу дата: 2014 шеран 2 январь. Архивйина 2014 шеран 2 январехь
  9. 1 2 3 Итоги Всероссийской переписи населения 2010 г. Том 1: Численность и размещение населения Республики Саха (Якутия)
  10. Якутия. Оценка численности населения на 1 января 2009-2015 годов
  11. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года. ТӀекхочу дата: 2014 шеран 31 май. Архивйина 2014 шеран 31 майхь
  12. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов). ТӀекхочу дата: 2013 шеран 16 ноябрь. Архивйина 2013 шеран 16 ноябрехь
  13. Таблица 33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года. ТӀекхочу дата: 2014 шеран 2 август. Архивйина 2014 шеран 2 августехь
  14. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года. ТӀекхочу дата: 2015 шеран 6 август. Архивйина 2015 шеран 6 августехь
  15. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2016 года
  16. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2017 года (2017 шеран 31 июль). ТӀекхочу дата: 2017 шеран 31 июль. Архивйина 2017 шеран 31 июлехь
  17. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 года. ТӀекхочу дата: 2018 шеран 25 июль. Архивйина 2018 шеран 26 июлехь
  18. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2019 года. ТӀекхочу дата: 2019 шеран 31 июль. Архивйина 2021 шеран 2 майхь
  19. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2020 года
  20. Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более. Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года. На 1 октября 2021 года. Том 1. Численность и размещения населения (XLSX). ТӀекхочу дата: 2025 шеран 28 август.
  21. Численность населения на 1 января 2022 года с учетом ВПН-2020
  22. Оценка численности населения на 1 января 2023 года по муниципальным районам
  23. Представление таблицы. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 30 апрель.
  24. Закон Республики Саха (Якутия) от 30 ноября 2004 года N 173-З N 353-III «Об установлении границ и о наделении статусом городского и сельского поселений муниципальных образований Республики Саха (Якутия)». www.docs.cntd.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 30 апрель.
  25. 1 2 3 4 5 Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2021 года. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 30 апрель. Архивйина 2021 шеран 2 майхь
  26. Сельское хозяйство и туризм в числе основных направлений развития Эвено-Бытантайского улуса. www.ysia.ru (2020 шеран 23 январь). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 30 апрель.