Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Усть-Янскан улус

Усть-Янскан улус (оьрс. Усть-Янский улус) — Россин Федерацин Саха (Якути) Республикехь административан-территориальни дакъа (улус йа кӀошт) а, муниципалан хӀоттам (муниципалан кӀошт) а.

Административан центр — гӀалин тайпана нах беха меттиг Депутатски.

Географи

КӀошт йу Якутин къилбаседехьа, Къилбана Полюсан гона(оьр.)нохч.. Цуьнан майда йу 120 300 еакӀов километр. Дозанашца йу Абийски а, Аллайховски а, Булунски а, Верхоянски а, Момски а улусашца[3].

Административан центр йу. Депутатский, лаьттаца 2068 км, хӀаваэхула 1025 км генахь йу республикан коьрта гӀала Якутскера.

Рельеф лаьмнин а, аренан а йу. Улусан къилбаседа дакъа дӀалаьцна Яна-Индигирка лоха тогӀе. Къилбаседа дакъа дӀалаьцна лаьмнин рагӀнаш — Селенняхски а, Иргичински а, кхин а — Момо-Селенняхски Ӏин а. Йуккъера температура кхолламан беттан −32 °C тӀера −40 °C кхаччалц, ткъа мангалан беттан температура къилбаседехьа +4 °C тӀера +12 °C къилбехьа кхаччалц йу. Шарахь йочанаш хуьлу къилбехь 150—200 мм тӀера къилбехьа 250—300 мм кхаччалц.

Улусашкахула лела Яна а, Омолой а, Чондон а, Урюнг-Хастах а хиш. Уггаре даккхий Ӏаьмнаш ду Бустах а, Оротко а. Улус Лаптеван хӀорда тӀе кхача йиш йолуш йу, цигахь ду дешин а, гӀели а, вольфраман а, гинсу а, даш а, цинк а, бора кӀора а[4].

Яна меттиг лаьтта улусийн территори тӀехь — Арктикехь уггаре къилбаседан палеолитан меттиг, кхузаманан адамийн меттиг, 32 500 шо хьалха йолу[3].

Истори

1633-чу шарахь дуьххьара Яна хи чудоьдучу метте кхаьчна Мангазейн казакаш Перфильев а, Ребров а. 1633—1648 шерашкахь гучуделира Лаптев хӀорда чу доьдучу массо а хикхоче. 1653-чу шарахь Яна хи тӀехь Ӏаьнан ши зимовьеш йина. 1667 шарахь Яна хи хьахийна Сибрехан дуьххьарлерачу карти тӀехь, «Сибрехан лаьттан чертёж».

1712-чу шарахь Усть-Янск йуртара Йистера Ляховский гӀайре тӀе кхаьчна Меркурий Вагин. 1745 шарахь Российн Ӏилманийн Академино зорбане даьккхира Яна хи а, Усть-Янски эвла а гойтуш долу карта. 1812 шарахь Якутин 30 ярмаркех цхьаъ Яна хи тӀехь Усть-Янск йуртахь дӀайаьхьира.

1925-чу шарахь схьайиллина дуьххьарлера йухьанцарчу ишкол. 1927—1928 шерашкахь Пачхьалкхан гидрологин институто йолийра Яна хин бассейн детальца талла. 1929 шарахь Усть-Янскан кӀошт йозуш йоцу пачхьалкх хилира. 1930-чу шарахь дуьххьара колхозаш вовшахтоха йолийра. 1937-чу шарахь районан йукъаяхийтира Силянняхски наслег.

1959 шеран мангалан беттан 18-чу дийнахь кӀошт дӀайаьккхира, цуьнан мохк бекъира Булунски а, Верхоянски а кӀошташна йукъахь[5]. 1967 шеран кхолламан беттан 5-чу дийнахь РСФСР Лакхара Советан Президиуман Указца йуха а кхоьллира Усть-Янски кӀошт, шен центр белхалойн Депутатски йуртахь а йолуш[6].

Бахархой

Бахархойн дукхалла 2024 шеран кхолламан беттан 1-чу дийнахь: 6 725 стаг (мах хадор)[3].

Бахархойн дукхалла
1970[7]1979[8]1989[9]2002[10]20072009[11]
15 436↗24 845↗41 265↘10 009↘9191↘8458
2010[12]2011[13]2012[14]2013[15]2014[16]2015[17]
↘8056↘8051↘7811↘7565↘7359↘7244
2016[18]2017[19]2018[20]2019[21]2020[22]2021[23]
↘7242↘7202↘7075↘7028↘7008↘6810
2022[24]2023[25]
↘6786↗6809
10 000
20 000
30 000
40 000
50 000
2007
2013
2018
2023
Урбанизаци

51,05 % кӀоштан бахархой беха гӀалин кӀошташкахь (эвлаш Депутацкий а, Нижнеянск а, Усть-Куйга меттигаш а).

Къаьмнийн хӀоттам

2002 шеран бахархойн дӀайазбарца: якуташ — 3772 стаг (37,69 %) а, оьрсий — 3 547 стаг (35,44 %) а, эвнеш — 1070 стаг (10,69 %) а, украинхой — 889 стаг (8,88 %) а, ткъа кхин къаьмнаш — 731 стаг.

Муниципалан-территорин дӀахӀоттам

Усть-Янскан улус (кӀошт), меттигерчу ша-шена урхалла даран гурашкахь, йукъайогӀу 10 муниципалан дӀахӀоттамаш а, шайна йукъахь 3 гӀалин эвла а, 7 йуртан эвла а (наслегаш) а йолуш[26][27]:

№Муниципальни
хӀоттам		Административни
центр		Нах беха
меттигийн терахь		Бахархой
(ст.)		Майда
(км²)
1ДепутатскигӀалин кепара эвла
Депутатски		1#Н/Д[28]12,78[29]
2НижнеянскгӀалин кепара эвла
Нижнеянск		1↘218[30]1,55[29]
3Усть-КуйгагӀалин кепара эвла
Усть-Куйга		1↗668[30]4,88[29]
4Казачински къаьмнийн наслегэвла Казачье1↗1188[31]9362,87[29]
5Омолойски къаьмнийн наслегэвла Хайыр1↗419[31]16 723,58[29]
6Силянняхски къоман наслегэвла Сайылык1↘550[31]23 064,63[29]
7Туматски къаьмнийн наслегэвла Тумат1→489[31]20 438,50[29]
8Усть-Янски къаьмнийн наслегэвла Усть-Янск1↘257[31]13 229,10[29]
9Уяндински къаьмнийн наслегэвла [[]]1↗142[31]18 253,08[29]
10Юкагирски къаьмнийн (кхерста) наслегэвла Юкагир1↗128[31]19 187,11[29]

Усть-Янски улусехь мел болу наслегаш къоман статус йолуш бу.

Нах беха меттигаш

Бахархой беха меттигаш Усть-Янски улусехь 10 бахархой беха меттиг йу.

КӀоштера нах бехачу меттигийн список
№Нах беха меттигТайпаТерахьМуниципальни хӀоттам
1ДепутатскигӀалин кепара эвла↘2590[30]Депутатски
2Казачьейурт↗1188[31]Казачински къаьмнийн наслег
3НижнеянскгӀалин кепара эвла↘218[30]Нижнеянск
4Сайылыксело↘550[31]Силянняхски къаьмнийн наслег
5Туматэвла→489[31]Туматски къаьмнийн наслег
6Усть-КуйгагӀалин кепара эвла↗668[30]Усть-Куйга
7Усть-Янскэвла↘257[31]Усть-Янски къаьмнийн наслег
8Уяндиноэвла↗142[31]Уяндински къаьмнийн наслег
9Хайырэвла↗419[31]Омолойски къаьмнийн наслег
10Юкагирэвла↗128[31]Юкагирски къаьмнийн (кхерста) наслег

Янски залив уллохь лаьтташ хилла чӀерийлецархойн эвла Куогастах.

Тенкели йурт дӀайаьккхира 1995-чу шарахь.

Экономика

Улусийн экономикан бух бу гӀели а, деши а даккхар а, чӀерий лелор а, сайнаш лелор а, акхарой лелор а, цӀокан йохк-эцар[32].

Ларйина меттигаш

Янски мамонташ

Янски мамонташ — пачхьалкхан Ӏаламан палеонтологин заказник, кхоьллина улусехь (кӀоштан) 2010 шеран чиллин беттан 8-гӀа дийнахь Саха Республикан (Якути) правительствон сацамца. Заказник къоман маьӀна долуш йу, 2 135 024 гектар майда йу цуьнан. Цуьнан Ӏалашо йу мамонтан фаунин а, историн хьалхара меттигаш а шатайпа палеонтологин йисина меттигаш Ӏалашъйар, Ӏамор а, ларъйар а, ткъа иштта Ӏилманан а, экологин а туризм а, йукъараллина Ӏаламан дешар а вовшахтохар. Заказник юрисдикцина кӀел йу Саха (Якути) Республикан пачхьалкхан бюджетан учрежденин «Биологин ресурсийн, леррина ларъйеш йолчу Ӏаламан меттигийн, Ӏаламан паркийн дирекцин». Заказчникехь дихкина ду латта лелор а, эккхийтар а, ораматаш йагор а, бакъо йоцуш палеонтологин йисина меттигаш гулйар а, гӀишлош а а, конструкцеш а йар (кордонаш йоцург) а, олхазарийн бен бечу муьрехь (хӀутоссург баттера15-гӀа де дуьйна товбецан беттан 15-чу денна кхаччалц) лар йолчу машенашца цига кхачар. Къилбаседан орамера къаьмнашна бакъо йу таллар а, чӀерийлецар а, сайнаш дажор а, ларамаза тӀехула мамонтийн кӀомсар гулйар, лицензи хилча[33][34].

Ресурсан резерват «Ыгыанньа»

Кхоьллина Якутан АССР Министрийн Кхеташонан 1974 шеран гӀуран беттан 10-чу дийнахь бинчу № 491 сацамца, иза йу леррина ларйина Ӏаламан меттиг, къоман маьӀна долу, Саха Республикан (Якути) экологин министерствон юрисдикцехь йолу. Заповедник кхоьллина биотайпаналла Ӏалашъйархьама, шайна йукъахь наггахь бен ца хуьлу а, дӀадаларна кхерам болуш а тайпанаш а долуш, Къилбаседан орамера къаьмнийн Ӏер-дахаран меттигаш а, церан ламастан гӀуллакхаш а лардархьама, Ӏилманан таллам а, Ӏаламан мониторинг а дӀайахьархьама. Цуьнан территори тӀехь бакъо йу хӀара гӀуллакхаш: Ӏилманан таллам бар, ламастан экономикан гӀуллакхаш (сайнаш лелор а, бол хьакхар а, цӀазамаш гулдар а), низамца садаӀарехь таллар а, чӀерийлецар а, низамехь йолу туризм, къобалдарца лаьттан бухара геологин таллам бар[35].

Палеонтологин карийнарг

  • 2001 шарахь Янски меттиг, уггаре къилбаседехьара палеолитан меттиг, карийра геологна Дашцерен Михаилна хьалха чо болу мермаӀан даьӀахкийн гӀирс карийначу меттигехь. Карор дина Яна хин йистера 120 км генахь шолгӀачу 18 метран террасехь, деши доккхучу Къилбаседан уллехь, иза дӀайаьккхира 2004 шарахь[36]. Палеогенетикан хаамашца, Янски меттиган бахархоша гойтуш долу Къилба-Малхбален Сибреххойн (Ancient North Siberians, ANS) бахархой, гергарчу хьесапехь 38 эзар шо хьалха, тӀаьххьарниг Малхбален Азиех дӀакъаьстина дукха хан йалале. 20 000—11 000 шо хьалха ANS бахархойн метта доккхачу декъанна хийцина Малхбален Азин орамаш долу къаьмнаш.
  • 2011-чу шарахь Тумат йуртарчу бахархошна карийна гергарчу хьесапехь 13 эзар шо хьалха даьхначу кхаа баттахь долчу туматски жӀаьлин муми, Сыалах[37] хин тогӀи чохь Ӏам ирчачу берда тӀехь даима лаьттачу йаххьаш линзехь[38].
  • 2013 шарахь Чондон хин бассейнехь Полуосный хребетан бухахь, Тумат йуртан къилба-малхбузехьа 66 км генахь, карийна 47-50 шо долуш йелла чондон мамонт[39].
  • 2015-чу шарахь хьаьттан беттан 13-чу дийнахь Тумат эвлана гергахь Салах хин йистехь гуттаренна а шийла Ӏаьмнаш чохь карийна кхин цхьана кӀорнин муми. Цуьнан йуккъера хье а, кӀасархье а, гипофиз а дика ларйина йара[40].
  • Буор-Хая ахгӀайренехь йу тӀаьхьарчу палеолитан (27 эзар шо хьалха) Буор-Хая/Орто-Стан (Buo-OSR) меттиг, цигахь мамонтан даьӀахкаш йу ондачу гӀирсаца йийна лараш а, тӀулган гӀирсаца масех могӀа хьаькхна а[41].
  • Яна хин аьрру бердаца, цӀе йоцу хин йистехь (70°43' къ. 135°24' малхбале) Мус Хая («Сопливая гора») ӀиндагӀна уллехь карийна Mammuthus primigenius тайпанан масех мамонтан кӀорнеш[42].
  • 5400 шо хьалха Ойогос-Яран кӀоштахь Лаптев хӀордан йистехь йехаш хиллачу говран кийра талларо гучудаьккхира, Ойогос-Ярара говр, коьртачу декъана, йалташ лелош хилла хилар. Цхьаьнатоьхначу хаамашца гойту йиллина хӀордан йистера тундран ландшафт, цигахь Ӏедалехь йу бецаш (Poaceae, Cyperaceae), кӀезиг дакхийн а, маънаш долуш.
  • Ойогос Яр — Российн уггар къилбаседан метеорит (73° къилба-малхбале) а, дуьххьарлера хондрит карийна ССРС къилба-малхбалехь 1990 шарахь[43].
  • Мамонтан бер Юка карийна Ойогосскин Яр кӀоштахь 2010-чу шарахь Лаптев хӀордан къилбаседа бердаца Юкагирийн йукъараллин декъашхошна. Иштта цигахь карийна говран дакъа, 4600 ± 35 шо долу, хетарехь, Equus lenensis тайпанах[44].
  • 2015-чу шарахь Усть-Янски кӀоштахь карийна цӀе йаьлла мамонтан фаланга[45].

Билгалдахарш

  1. ↑ http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst98/DBInet.cgi?pl=8006001
  2. ↑ https://14.rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Численность%20населения%20на%201%20января%202023%20года(1).xlsx
  3. ↑ 1 2 3 МО «Усть-Янский улус (район)». www.investyakutia.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 30 апрель.
  4. ↑ Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия). Усть-Янский улус. География улуса. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 30 апрель.
  5. ↑ Ведомости Верховного Совета СССР. № 29 (961), 1959 г.
  6. ↑ Усть-Янский улус. История улуса. Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 30 апрель.
  7. ↑ https://web.archive.org/web/20131019131839/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus70_reg1.php.
  8. ↑ http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus79_reg1.php.
  9. ↑ https://web.archive.org/web/20111010033657/http://demoscope.ru:80/weekly/ssp/rus89_reg1.php.
  10. ↑ https://sakha.gks.ru/folder/39641.
  11. ↑ https://web.archive.org/web/20150518102941/http://www.gks.ru/bgd/regl/B09_109/IssWWW.exe/Stg/d01/tabl-21-09.xls.
  12. ↑ https://sakha.gks.ru/storage/mediabank/%D0%A2%D0%BE%D0%BC%201.%20%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C%20%D0%B8%20%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8%20%D0%A1%D0%B0%D1%85%D0%B0%20(%D0%AF%D0%BA%D1%83%D1%82%D0%B8%D1%8F).zip.
  13. ↑ http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst98/DBInet.cgi?pl=8112027.
  14. ↑ http://web.archive.org/web/20130516092833/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2012/bul_dr/mun_obr2012.rar.
  15. ↑ http://www.gks.ru/free_doc/doc_2013/bul_dr/mun_obr2013.rar.
  16. ↑ https://web.archive.org/web/20140810202114/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2014/bul_dr/mun_obr2014.rar.
  17. ↑ https://web.archive.org/web/20150923180801/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2015/bul_dr/mun_obr2015.rar.
  18. ↑ http://web.archive.org/web/20210508043701/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2016/bul_dr/mun_obr2016.rar.
  19. ↑ http://www.gks.ru/free_doc/doc_2017/bul_dr/mun_obr2017.rar.
  20. ↑ http://www.gks.ru/free_doc/doc_2018/bul_dr/mun_obr2018.rar.
  21. ↑ https://web.archive.org/web/20210502132133/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2019/bul_dr/mun_obr2019.rar.
  22. ↑ https://rosstat.gov.ru/compendium/document/13282?print=1.
  23. ↑ https://web.archive.org/web/20220901194902/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx.
  24. ↑ https://14.rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Численность%20населения%20на%201%20января%202022%20года(3).xlsx.
  25. ↑ https://14.rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Численность%20населения%20на%201%20января%202023%20года(1).xlsx.
  26. ↑ Усть-Янский улус. Поселения улуса. Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 30 апрель.
  27. ↑ Закон Республики Саха (Якутия) от 30 ноября 2004 года N 173-З N 353-III «Об установлении границ и о наделении статусом городского и сельского поселений муниципальных образований Республики Саха (Якутия)». www.docs.cntd.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 30 апрель.
  28. ↑ Депутатски эвла > Данные не обнаружены. Возможно, страница переименовывалась. Проверьте справочник
  29. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Цитатийн гӀалат: <ref> тег нийса йац; кху 98_8006001 тIетовжаран йоза йаздина дац
  30. ↑ 1 2 3 4 5 Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более. Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года. На 1 октября 2021 года. Том 1. Численность и размещения населения (XLSX). ТӀекхочу дата: 2025 шеран 28 август.
  31. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2021 года. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 30 апрель. Архивйина 2021 шеран 2 майхь
  32. ↑ Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия). Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 30 апрель.
  33. ↑ В Якутии создан природный палеонтологический заказник «Янские мамонты». Дата обращения: 30 апрелехь 2026.
  34. ↑ Постановление Правительства Республики Саха (Якутия) от 29 октября 2024 г. № 508 — Yakutia-daily.ru, Yakutia-Daily.ru — свежие новости Якутии и Якутска – все важное и интересное (2024, 8 ноябрь). Дата обращения: 30 апрелехь 2026.
  35. ↑ Об утверждении Положений об особо охраняемых природных территориях Республики Саха (Якутия) от 03 марта 2015 - docs.cntd.ru. www.docs.cntd.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 2 апрель.
  36. ↑ Владимир Таюрский. Вандалы от науки (На Яне археологи уничтожают древний памятник мирового значения). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 30 апрель.
  37. ↑ «Хищная» коллекция Музея мамонта(йоьхна хьажорг — истори). web.archive.org (2013 шеран 5 апрель). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 30 апрель.
  38. ↑ Найденная три года назад в Якутии мумия мамонта оказалась собакой. www.mk.ru (2014 шеран 21 август). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 30 апрель.
  39. ↑ Autopsy carried out in Far East on world's oldest dog mummified by ice (инг.). web.archive.org (2015 шеран 18 июнь). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 30 апрель.
  40. ↑ 12 400-летняя мумия щенка сохранила мозг. www.nplus1.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 30 апрель.
  41. ↑ Pitulko V., Yakshina I., Strauss J., Schirrmeister L., Kuznetsova T., Nikolskiy P., Pavlova E. MIS 3 kill-butchery mammoth site on Buor-Khaya Peninsula, Eastern Laptev Sea, Russian Arctic, 2014. www.epic.awi.de. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 30 апрель.
  42. ↑ Новая находка массового захоронения шерстистого мамонта (Mammuthus primigenius) в низовьях реки Яна. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 30 апрель.
  43. ↑ Посланцы космоса. www.meteorites.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 30 апрель.
  44. ↑ Мумифицированная лошадь из Якутии оказалась болотной кобылой. www.tass.ru (2014 шеран 17 апрель). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 30 апрель.
  45. ↑ По соседству с мамонтом. Якутские археологи исследуют самую северную точку присутствия человека. www.yakutia-daily.ru (2020 шеран 22 август). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 30 апрель.

Кхин дӀа темана тӀехь

Категореш