Шедаг
Шедаг — лабиалан хӀуп олу гӀирс, цунна чохь лестаран хьост ду механ кӀеж, иза хедадо гӀирсан пенан йист[1], цунах ла́биум (лат. labium — балда) олу.
Лестаран хьосто шедаган харшера хӀаваан бӀогӀам меттах боккху, кхуллу билгалчу лакхенах аз. Ширачех цхьа музыкин гӀирс[2]. Дечиган хӀуп олу тобанна йукъадоьду.
Шедаг схьалацаран хьесапца йекъало пурхнехьа, йохаллехь, ахпурхнехьа (диагоналан). Йохаллин шедагаш хуьлу шакаран гӀирсца (шакаран, муштакхан)[1] а, иза доцуш а (йиллина).
ДӀакъевлина локхаш йолчун дуьхьала агӀо болу шедаг (къевлина шедаг), цуьнан аз дека октава лахара, ткъа шедаган барамца изза йу.
Шедаг локхуш волу музыкахочух олу — шедагхо[3].
Истори
Шедаган шира кеп шок йу. ТӀехь-тӀехьа шакаран биргӀанаш чохь пӀелгашна Ӏуьргаш даьхна, цунах шакарах шакаран шедаг йина, цунна тӀехь музыкин кхолламаш лакхало. Дуьххьарлера археологина шедагаш карйар вайн эрал 35—40 эз. шо хьалхара хилла, иштта, шедаг ширачех цхьаъ музыкин гӀирс хилла[4].
Пурхнехьа шедаг йевзара Мисрахь пхи эзар шо хьалха дуьйна, иза бу коьрата хӀуп олу гӀирс Гергарчу Малхбалехь. Европехь шуьйра йаьржинара XV—XVII бӀешерашкахь. Пурхнехьа шедаг, 5-6 пӀелган Ӏуьрг долуш йолу, октаван йуха мох тохар хьуьнар долу, латтабо йуьззина музыкин озанмогӀа, чуьра цхьацца йукъаметтигаш хийца таро йу, гӀоьнца шаданийн аппликатурин тайп-тайпана ладашца, Ӏуьргаш ах дӀакъовларца, кхин а аго а, садаӀаран ницкъ а хийцарца. ХӀинца наггахь бен ца леладо шира музыка кхочушйарца.
5-6 пӀелган Ӏуьрг долу пурхнехьа шедаг йевзара Цийчохь лаххара а 3 эзар шо хьалха, ткъа ХӀиндехь а, Японехь а — 2 эзар шо сов хан йу. Европех ЙуккъерабӀешерашкахь даьржинера, коьртаниг, шакаран тайпана атта гӀирсан (блок-шедагал а, флажолетал а хьахарниш), кхин а пурхнехьа шедаг, Йуккъера Европе Малхбалера Балканашкахула кхаьчна йолу, хӀинци а бу иза уггаре баьржина халкъан гӀирс.
XVII бӀешо чекхдолуш пурхнехь шедаг хилла тойина французийн пхьераша, царна йукъахь къаьстиш хилла Оттетер, цуо, масала, тӀетоьхна йалх пӀелган Ӏуьргашна клапанаш буьззина озанмогӀа кхочуш бан. Экспрессиван декар алсама долуш а, лакхара техникин таронаш а йолу, пурхнехьа шедаго дукха хан йалале аратеттира йохалла шедаг (блок-шедаг), XVIII бӀе шо чекхдолуш баьккхира онда меттиг симфонин оркестрех а, гӀирсийн ансамблшках.
1832 а, 1847 шерашна йукъахь Бём Теобальда тобира гӀирс, оцу хенахь дуьйна кӀезиг хийцайелла. Цуо йукъадаьхна лахара ладаме керла хуманаш: 1) пӀелган Ӏуьргаш хӀиттийна акустикин хьесапашца, лакхаран аьттонашца ца хӀиттийна; 2) тӀетоьхна гӀирсан клапанин а, хӀознийн а система, цуо гӀо до 9 пӀелгаца дӀакъовла 15-17 Ӏуьрг йа кхин дукха опцешка а, гӀирсан системега а хьаьжжина (немцойнаг, Беман оригиналан системера йу, йа французийнаг, Бёма системин гибрид а, ширафранцузийн а); 3) леладора цилиндр кепара гӀодан хадаран харш конусан-параболакепара коьртаца 1847 шо кхаччалц йуханехьаконусанчуьн меттана, цуо тойина интонаци, нисйина тайп-тайпана регистаршкахь декар; 4) дехьаваьлла гӀирс бечу хенахь металл лело, цуо дечигчуьнца дуьстича йекаран аз чӀагӀдина. (Хьалха сих-сиха лелайора дечиган шедагаш, ткъа, наггахь, ангалин а, цӀомболчун даьӀахках. Дуккха а зуьйш тайп-тайпана материалаш Бёма жамӀ дира, уггаре цӀена боьку детинарг, цундела вайн деношкахь иза йукъадогӀу лаламашна йорахо дешархойн моделаш йархьама, иштта тӀетуху дешина а, платинина а уггаре йезачу говзанчийн моделашкахь.) Амма уггаре доккха хьакъ Бёман ду, денин клапанан механизм бахьнехь шедаг тӀаьхь лакхало хроматикин гамманаш а, муьлхха озана кхолламаш а.
ХӀокху заманан оркестршкахь лелайо йоккха шедаг (цуьнан тембр тайп-тайпана ду, амма мелла а шийло ду, озан ницкъ кӀезга бу), цӀеххьана аз долу (октавица лакхара) жима шедаг, наггахь йоккху альтан шедаган Соль могӀане (цуьнан тембр кӀеззиг йовха йу), кхин а кӀезга басан шедаг (октава лахара).
Панан шедаг
Панан шедаг — дечиган хӀуп олу гӀирсий класс, дуккха а гӀодаш долу шедаг, лаьтта масех (2 а, сов а) тайп-тайпана йохалла йолу деса дегӀ долчу биргӀанех. БиргӀанин лахара пурхе дӀакъевлина, лакхара - йиллина.
ЦӀе йоьзна йу, антикаллин муьрехь иштта шедаг йар мифологехь тӀейаздина хьаннийн а, аренийн а делана Панан. Иза локхуш музыкахочо хьажайо хӀаваан Ӏовраштцхьаьна йисттера вукханхьа, цуьнан жамӀ хуьлу чохь болу хӀаваан бӀогӀамаш леста дуьйлало, тӀаккха гӀирсо билгалчу лакхенан шок йетта; хӀора биргӀано цхьа аз до, акустикин амалш йоза цуьнан йохаллех а, диаметрах а. БиргӀийн дукхаллин барамо а, йоккхаллин барамо а билгалайоккху паншедаган диапазон. ГӀирсан хила тарло меттах хуьла а, ца хуьла а тӀус; иза хиларах а, ца хиларах а дозу тайп-тайпана шедаган йекар нисдаран хьесап[5].
ПхьегӀакепарнаш
- Коьрта йаззам: ПхьегӀакепара шедаг.
Къаьста кхечу шедагех шен гӀодан кепаца. Дукхах дерг шакаран гӀирсаца. Россехь ламаста цунах тера шедаг йу берийн ловзо шок. Уггаре йоккха музыкин диапазон йу европин шедаган окари́на а, ингалсан окарина а.
Хьажа кхин а
Билгалдахарш
- ↑ 1 2 Музыкальные инструменты. Энциклопедия, 2008, с. 622.
- ↑ Музыкальная энциклопедия, 1981.
- ↑ Платон. Иппарх
- ↑ Рядом с древнейшей скульптурой найдены музыкальные инструменты. Элементы.ру (2009 шеран 26 июнь). ТӀекхочу дата: 2009 шеран 28 июнь. Архивйина 2010 шеран 20 апрелехь
- ↑ Шедаг Пана / Розенберг А. А. // Симон — Хейлер. — М. : Советская энциклопедия : Советский композитор, 1981. — Стб. 847—848. — (Энциклопедии. Словари. Справочники : Музыкальная энциклопедия : [в 6 т.] / гл. ред. Ю. В. Келдыш ; 1973—1982, т. 5).
Литература
- Флейта // Симон — Хейлер. — М. : Советская энциклопедия : Советский композитор, 1981. — Стб. 845—847. — (Энциклопедии. Словари. Справочники : Музыкальная энциклопедия : [в 6 т.] / гл. ред. Ю. В. Келдыш ; 1973—1982, т. 5).
- Флейта // Уланд — Хватцев. — М. : Большая российская энциклопедия, 2017. — С. 425. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 33). — ISBN 978-5-85270-370-5.
- Флейта (с. 622—628). Флейта многоствольная (с. 628—629) // Музыкальные инструменты. Энциклопедия. — М.: Дека-ВС, 2008. — 786 с.
Кхин дӀа темана тӀехь
| Шедагкепарнаш | |
|---|---|
| Меттан | |
| Амбушюран | |
| Хьажа кхин а | |
