ЦӀайн-Пхьеда (тӀеман бӀов)

I бӀов лаьтта уггарчу лакхачу декъехь барзан ЦӀайн-Пхьеда, цуьнан кӀажошкахь охьадоьду ЧӀаьнта-Орга а, Меше-Хи а хиш. ЧӀож цӀе Меше-Хи йу^[1].

ЧӀаьнта-Орган лакхенаш, къаьсттина МӀайста а, Маьлхйист а, Ӏилманчаш наггахь бен ца хилла. Амма меттигера хӀолламаш хӀинца а бевзаш бу говзанчашна. Церан башхаллех лаьцна йаздина 1930-чу шерашкахь Х. Д. Ошаевс, ткъа шен монографин масех агӀо царна лерина йара Бруно Плечкен(оьр.)нохч.. Цуьнан кхолларалла къаьсттина мехала йу, цо гулйина материалаш Нохчийчоьнан историна доккха маьӀна долуш хиларна.

1928-чу шарахь М.Акбулатовс теллина меттигера хӀолламаш. Цул тӀаьхьа шо даьлча цигахь болх бира А. В. Уэлс, ткъа Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀемал хьалха шина а йукъараллехь (МӀайста а, Маьлйист а) хилира А. П. Круглов а, А. В. Мачинский а. Цара сурташ даьхна меттигерчу архитектуран хӀолламашна. Церан сихбелла йаздина тептарш латтадо ССРС ӀА ЛОИА архивашкахь, кхин а дӀоггара хаамаш, халахеташ делахь а, тӀом боьдуш дайна. МӀайстахь хилла кхин а Н. Ф. Яковлев.

«Беллачеран гӀала» йиллина билггала терахь хууш дац, уггаре хьалхара кешнаш V бӀешерера ду^[2].

Меран айаделла дакъа дӀалоцу шуьйра маьлха кешнаша, уьш лаьтта тӀера а, латта бухара а кешнех, уьш девза «беллачеран гӀала ЦӀайн-Пхьеда» аьлча^[3], иза гочдо «делаллин гӀала» санна, «цӀеран эвла» (нохчийн чолхен ораман дош «цӀе», «цӀу» — «цӀе, цӀие, делалла» а, «пхьа» — «эвла, гулло меттиг») Кешнашкара хӀора каш а меттигерчу бахархоша лоруш хилла маьлх-каш санна, и тӀекхаман дин лелош хилли нохчаша ширачу заманахь. Ошаев Халида кхетадора, «Маьлхйист» дешан маьӀна «мелхан мохк» ду. Кхузахь цхьан а эвла йац Малхйист цӀе йолуш; иштта олуш хилла 14 эвла йолу шуьйра чӀожах, церан бахархой цӀеран а, мелхан а делин «Ӏибадат» деш бара. А. С. Сулейманов хетарехь, иштта цӀе кхоллайала тарлора, оцу кӀоштара эвланаш малх кхетачу басехь хилирна (цуьнан цӀе «Малхйист» схьайолу дешех «малх» а, «йист» а), хӀетте Ю. Д. Дешериевс лорура, малх меттигерчу бахархойн делалла хила тарлора (уьш «маьлх-ий» — Маьлхан бераш ма-ду). ЦӀайн-Пхьедин гӀишлошна йуккъехь айайелла ши бӀов.

1960 шарахь археологан Владимир Марковинан(оьр.)нохч. куьйгалла дечу лаьмнин (Орга) тобанан талламо аьтто бира йуккъера бӀешерийн архитектурин хӀолламаш санна доккха маьӀна долу цхьаболу бӀевнан хӀоллам талла а, бийца а. ЦӀайн-Пхьедин бӀевнан барам буьстина Э. П. Химина.

I бӀов ЦӀай-Пхьеда баьрзан уггаре лекха декъехь йу. Кхузахь йоккха эвла хилла, иза хьахийна X. Д. Ошаевс гӀала санна. «Кешан-бӀов» аьлла; тарло тӀехьа эвла дӀайаьлча. Планехь иза йеакӀо йу, дуьненан агӀонашца нисйина йу. Арахьара пен бисина 12 метр локхалла кхаччалц. Лакха мел болу иза гатло. Пенан къилба агӀор цуьнан масех неӀарна дитина Ӏуьрг ду. Лахара, неӀарниг, 1 м лакхахь ду лаьттара. Иза чекхдолу нартолца. Цунна тӀехула хӀоттийна кхо са болу тӀулг петроглифаш йолуш. Лакахь лаьтта кхин а ши Ӏуьрг. БӀевна боьххехь дисина наьӀаран Ӏуьрган дакъа, цунна бухахь гуш йу гӀийла лараш балкон лаьттина. Ӏуьрган аьрру агӀор гуш йу петроглиф. БӀевнан бух тӀехь а карийна петроглиф, йозанах тера а йолуш. БӀевнан малхбузен пенан йу йиъ барол — Цхьацца лахара а, йуккъера а декъехь, шиъ лакхахь. И пен, къилбаниг санна, чекхболу дакъошкахь дисинчу доккха наьӀарна дитичу Ӏуьргаца. Цунна бухахь жима коьранна дитина Ӏург ду гоьрга нартолца. ГӀишлонан къилбаседа пена тӀехь шиъ гоьрга дитина Ӏуьрг ду. Оцу пена тӀаьхь лараш йу барола. Малхбален пена тӀаьхь шиъ баролан Ӏуьрг ду, коранна дитина Ӏуьрг ду. Къилбаседа а, малхбален а пенаш лакхара чӀогӀа дохийна ду. Дерриге Ӏуьргаш арахьа шорлуш ду^[1].

II бӀов йу Меше-Хи эркан уллехь. Иза дика теллина йац, хӀетте а меттигера хаза хӀоллам бу. Балконаш а йолуш уггаре лакхахь, и гӀишло, тарло, пхьей архитектурин гергара аматаш йолуш^[2][4].