Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Хучбаров, Ахьмад Сосин воӀ

Хучбаров Ахьмад Сосин воӀ (оьрс. Хучбаров, Ахмед Сосиевич, 1904, ГӀула — 1955, Тиблиси) — гӀалгӀайн обарг, халкъан тӀера чӀира оьцург, ГӀулой тайпана векал. ГӀалгӀайн къоман турпалхо.

Биографи

Вина 1904 шарахь ламанан ГӀалгӀайчохь ГӀула эвлахь. ГӀулой (гӀалгӀ. ГIулой) тайпанан векал. Дешна вара[1]. 1929 шарахь Ахьмад Ангуштехь вехачу заманахь байтаваьккхира. ТӀаьхьа обаргийн новкъа велира[2].

Хучбаров Ахьмада а, кхечу обаргаша а герзаца дуьхьало йора тӀамехь санна, шен тактика а, стратеги а йолуш. Хучбаровс а, цуьнан тӀемалоша а говза пайда оьцура ГӀалгӀайчоьнан а, цунна гонаха йолчу а Ӏаламан хьелашкара, билггалчу тӀеман операцин стратегин Ӏалашонаш кхочушйархьама[3].

Хучбаровн тобанехь луьра низам а, къепе а йара, цара аьтто бора шайн операцеш эвсаре а, йеххачу хенахь а дӀайахьа. ГӀалгӀайн а, Пхейн-Мехкан а, Нохчийн а лаьмнашкахь дуккха а стратегин меттигашкахь лаьтташ йара кешаш, складаш, патарманийн а, кхачанан а ларманаш, шайн бедарш тоьгуш йолу пхьолгӀанаш. Махкахоша гӀортор йеш, доккха дакъа лецира[4].

Герз а, йуург а йукъах ца йолуш латтор дика дӀахӀоьттинера меттигерчу чоьхьарчу гӀуллакхийн урхаллашца а, колхозашца а, кооперацешца а, нахаца а йукъаметтигаш лелоран система йара[5].

Мобилан а, дика герз долу а Хучбаровн гӀаттаман кхоллам, къайлаха лелаш йолу, фактехь жигара лелара ГӀалгӀайчоьнан а, Нохчийчоьнан а, ХӀирийчоьнан а, ДегӀастан а мехкашкахула, Гуьржийчоьнан кхаа кӀоштахула (Душетин, Казбегин(оьр.)нохч., Ахметан)[6].

Хучбаровс эшаман тӀом бира ЧГӀХК-на дуьхьал. «Хучбаров Ахьмада, шен накъосташца а, шена уггаре а муьтӀахь болчу бандиташца а цхьаьна, леррина тӀаьхьакхиира бандиталлица къийсам латторехь дакъалоцуш болу ЧГӀХК-н белхахошца, уьш байаран гӀулчаш йаьхна. Масала, 1943-чу шеран июнь баттахь Галашкиенан кӀоштарчу ГӀули-йуьртахь вийра Нохч-ГӀалгӀайн АССР ЧГӀХК бандиталлица къийсам латто декъан лакхара опервекал лахара лейтенант Назиров Мухьади Назир воӀ, майра къона чекист. 1943 шарахь Ахметан кӀоштан лаьмнашкахь Хучбаровн бандин декъашхоша дӀадигира масех эзар уьстагӀий, ткъа герз деттачу хенахь вийра ЧГӀХК чоьхьара эскарийн 236-гӀа полкан кхо салти а, ши милцо а. … Оццу шарахь Джараго кӀотарахь, оцу хенахь Ахалхевн кӀошт, Хучбаровн бандиташна гира садоӀу чоьхьара эскарийн тоба, царна герз тоьхна, 23 салти вийра, аьхкенан байданашна тӀелетта, дӀабигира ши эзар уьстагӀ, уьш дара колхозийн а, совхозийн а…». 1944 шеран 9 июнехь Хамхин йурткхеташонан Мелер эвлахь Хучбаровн тобано хӀаллак йира ЧГӀХК опертоба куьйгаллехь лейтенант Голик волуш, уьш «цӀанйеш бара» гӀалгӀай арабаьхначул тӀаьхьа цигахь бисначарех. Хучбаровс шен накъосташца герз туьйхира опертобанан. Инарла-майоран В. Шадурин цунах лаьцна иштта ду: «…верриг 5 стаг акхарош санна вийнера. Белларш бара ЧГӀХК эскарийн 236-гӀа кхийсархойн полкан 9-гӀа ротин 2-гӀа взводан баьчча лахара лейтенант Голик Григорий Михайлович, пулеметхо Козлов Иван Семенович, салтий Дмитрий Трофимов, Александр Икрянников, Геннадий Суворов». ЧГӀХК иштта операцеш йора правительствон башха сацамца, цигахь и болх беш дӀалаьцна чоьхьара гӀуллакхийн Халкоматан 19 эзар оперативан белхало а, ЧГӀХК эскарийн 100 эзар гергга эпсар а, салти а. Башха омарца Л. Берин 63 ГӀалгӀайчоьнан а, Нохчийчоьнан арайаьхначу кӀошташкахь бандиталла дӀайаккхархьам ЧГӀХК эскарша кхоллара эскаран гарнизонаш, талламан а, оперативан а тобанаш[7].

Цу тобано шен болх дӀабаьхьира шайн махкахой Йуккъерчу Азе дӀабахийтинчул тӀаьхьа а, ССРС-о фашистийн Германина тӀехь толам баьккхинчул тӀаьхьа а, оцу гӀуллакхо бандитийн хьал вуно талхийнера. Хучбаровн тӀемалоша дӀадаьхьира пачхьалкхан кхерамазаллин оперативникаш дӀабахар: 1946 шеран 6 июнехь гӀалгӀайн Хамхи юьртана гергахь пхеа стагах лаьтта оперативни тоба, коьртехь Мумладзе-Пицхелаури а волуш, дӀайоьдура «Казбеги кӀоштера партин а, советийн а меженаша тӀедилларца оперативни тоба, церан Ӏалашо бӀаьвнаш а, зийарташ а хӀаллакдар йара». Ахметан кӀоштахь Хучбаровн тобано дӀабаьхна кӀоштан чоьхьарчу гӀуллакхийн декъан белхахой, ткъа Пхейн-Мехкан лаьмнашкахь цара дӀабаьхна пачхьалкхан кхерамзаллин оперативникаш а, мотт тухурш а. 1947-чу шеран май баттахь Хучбаровн тӀемалоша Гуьржийчуьра Душетин кӀоштахь милицин тоба а, церан гӀоьнчаш а хӀаллакбира. 1948 шарахь Пригородни кӀоштахь Хучбаровн тоба кӀелонна тӀенисло, иза йинера ЧГӀХК йоккхачу тобано. Партизанийн тӀемца гуонера арабовла аьтту баьлла, амма тӀамехь кхелхира Ахьмадан шича Солтмурд. Иза велира, кхиира «Йа Син» деша, иза цунна дагахь хаара[8].

В. Шадурин текстера гучудолу, тӀом дӀабирзинчул тӀаьхьа Хучбаровн тобано жимачу лаьмнин меттигехь ССРС системина дуьхьал латтийна къийсам, коьртачу декъана, пачхьалкхан кхерамазаллин меженаша гӀаттамхойн боламна дуьхьал бинчу тӀеман дӀадахьар хилла хилар: 1944 шарера 1953 шаре кхаччалц А. Хучбаровн тӀемлоша ЧГӀХК а, КхКХК а эскаршна дуьхьала 30 операци йира. А. Хучбаровс оцу шерашкахь ша вийра 100 сов башха гӀуллакхийн оператиник. Шина шарахь, 1953-чу шарера 1955-чу шаре кхаччалц, ССРС-н КГБ-н куьйгаллица Гуьржийчоьнан чоьхьарчу гӀуллакхийн министраллас леррина операци кечйира «социалехь кхераме йолу А. Хучбаровн криминалан а, политикин а банда дӀайаккхархьама». Леррина плано КГБ-н а, Гуьржийчоьнан чоьхьарчу гӀуллакхийн министраллин а хьалха билггал декхарш хӀиттийра: Хучбаров Ахьмадах а, цуьнан тобанах а лаьцна йолу а, тӀебогӀуш болу а хаамаш гулбар а, тӀехь болх бар а; Ахметан а, Душетин а кӀошташкахь а, хьалха хиллачу Нохч-ГӀалгӀайн республикехь а Хучбаровн тоба чуйаккхаран догӀуш долу балхана агенташ гулбар; ша Хучбаровца а, иштта цхьаьна тӀеман операцеш йан Нохчийчоьнан а, ГӀалгӀайчоьнан а, Гуьржийчоьнан а дозанаш дехьабевллачу Магомадов Хьасухица а, Дидиев Абумуслимца а дийцарш дӀадахьа йукъарлонаш-парламенташ лоьхуш а, леррина болх беш а[4].

Лацар

1954 шеран сентябрехь Тиблисехь, Гуьржийчоьнан милицин а, йукъараллин низаман а министран, Гуьржийн ССР-н чоьхьарчу гӀуллакхийн министран А. Н. Инаурин куьйгаллица (иза хилла и операци дӀайаьллачул тӀаьхьа Гуьржийн ССР-н министрийн кхеташонан куьйгаллехь КГБ-н председатель), дӀахӀоттийра Хучбаров тоба дӀайаккхаран гӀуллакхан план. «Ликвидаторийн» тобанна йукъахь вара ГӀебарта-Балкхаройчоьнан КГБ-н урхаллан куьйгалхо В. И. Шадури а, чоьхьарчу гӀуллакхийн министран гӀовс А. Квашели а, Гуьржийн ССР чоьхьарчу гӀуллакхийн министраллин ополченцийн урхаллан бехктакхаман талламан декъан куьйгалхо Г. Гучмазашвили а. 1953-чу шарахь кхазакхийн набахтера схьа а валийна, Ахьмадаца дагадовларш деш цхьа шо даьккхира Хучбаров Абубакарс, цо Ӏедалан ма-деззара процесс йира. 1955 шеран январехь Хучбаров Ахьмад цхьаьнакхийтира В. И. Шадурица дийцарш дӀадахьа, цигахь иза Ӏехорца йийсаре лаьцна[9][10].

«Сан догцӀеналла цхьана кепара тӀечӀагӀйан, Хучбаровс КъорӀан тӀехь дуй баа кховдийра. Суна эша хӀума дацара. Коьртаниг дара Хучбаров шен лаьмнашкара дӀа а ваьккхина, шен ларамаза хиларх дӀаваккхар. Къуръан тӀехь дуй баале, ас сайн накъосташна хьалха дӀахьедира, ладаме хила аьлла, ца хилча догӀуш доцчу веларо дерриг а дохо тарло».

— полковник КГБ В. И. Шадури[10]

Таллам бира шарахь. Суьде, иза хилира 1956 шарахь Тиблиехь, Кхазакхстанера валийра 30 сов гӀалгӀа. Хучбаров Ахьмадан кхел йира Чоьхьара Кавказан тӀеман гуонан тӀеман трибунало, тоьпаш туьйхира[5].

Билгалдахарш

  1. ↑ Ашаханов, Нуцалханов, 2021, с. 173.
  2. ↑ Кавказские орлы. — М., 1993. — С. 51.
  3. ↑ Яковлев А.Н. Омут памяти. С. 100-101.
  4. ↑ 1 2 История политических репрессий и сопротивления несвободе в СССР. – М.: Мосгорархив, 2002..
  5. ↑ 1 2 Яндиева, 2004.
  6. ↑ «Сурхохинское дело» – одно из показательных для Ингушетии 30-х годов. Так назывался процесс 1935 года, проходивший в Назрановском суде. Судили «контрреволюционную группу» из 17 инг.
  7. ↑ РГВА. Ф. 25896. Оп. 9. Д.350. ЛЛ. 31-41 // Военно-исторический архив. Вып. 2, 1998. 17. Военно-исторический архив. Вып. 2..
  8. ↑ Горцы Кавказа. Париж, 1929, №10-11. С 57-58..
  9. ↑ Горцы Кавказа. 1929, №6-7. С. 32.
  10. ↑ 1 2 Ашаханов, Нуцалханов, 2021, с. 174.

Литература

  • Ашаханов Т., Нуцалханов Р. Великие имена Кавказа. — Махачкала, 2021. — 239 с.
  • Хамчиев С. А. Возвращение к истокам: История Ингушетии в лицах и фактах. — Саратов: «Детская книга», 2000. — 573 с.
  • Муса Гешаев. Знаменитые ингуши. — Турин: STIG, 2006. — Т. 2. — 620 с. — 2000 экз.
  • Яндиева М. Ингушское сопротивление: Ахмед Хучбаров в контексте времени. — М., 2004. — 40 с. — 500 экз.

Хьажоргаш

Категореш