Хьайрах

Хьайрах, йа Хьайрахе (гӀалгӀ. Хьайрах) — Россин ГӀалгӀайченан (Йуккъерчу Кавказехь) шира ломан эвла. Иза пачхьалкхан ларйечу меттигехь долу йукъараллин-историн деза хьал а, йуккъерчу бӀешерийн гӀалгӀайн архитектурин хӀоттамаш а болу меттиг йу. Административан агӀор эвлан статусехь «Гулин йуьртан меттиг» муниципалан кхолламна чуйогӀу. ГӀалгӀайн Хамхойн тайпан дайн эвла йу. Даиман бахархой бац.

Географи

ГӀалгӀай Республикин къилбехьа ломан декъехь, ЖӀайрахьан кӀоштахь хӀоттийна йу[1]. Аренан ГӀалгӀайчера Хьайрахье вала йиш йу Соьлжа — Алкун (йа МагӀас — Сурхахи — Алкун) некъаца, тӀаккха Ӏаьсан Ӏуьргах а, Ӏаьса/Таргиман арехула а. Эвла Ӏаьса хин аьтту агӀор, «Тхаба Ерды» маьждигна уллохь хӀоттийна ю[2].

Йуьртан меттиган административан центр — Гули, кӀоштан административни центр — ЖӀайрахь — ломан ГӀалгӀайченан малхбузен декъехь, 11,5 а, 20,5 а километр генахь хӀиттийна йу. Уллера эвланаш: Хамха, Кхаьхк, Пуй, Балкой-Ценге[2].

ХӀордан тӀехьара локхалла — 1160 метр[2].

Сахьтан аса

Хьайрах, йерриге ГӀалгӀайче санна, Москох сахьтан асехь (UTC+3) йу.

Статус

Россин Федерацехь меттигерчу ша-урхаллин(оьр.) реформин (2003—2009) хенахь ГӀалгӀай Республикин муниципалан кхолламийн дозанаш а статусаш а 2009-чу шарахь билгалдаьхна. Бакъонца Хьайрахен латта эвлан статусца къастийна, ГӀалгӀай Республикин ЖӀайрахьан кӀоштан Гулин йуьртан меттигна чуйогӀу, хӀокху муниципалан кхолламан кхечу и санна историн эвлаш санна[3].

Леррина ларйечу латтанашна лерина долу законодетельство хьаьжжина, Хьайрах эвла йолу латта «Аьрзи» пачхьалкхан Ӏалам ларъечу меттигана а, ЖӀайрахь-Ӏаьсан пачхьалкхан историко-архитектурин а Ӏаламан а музей-заповедникана(оьр.) а чуйогӀу.

«Хьайрах» архитектурин комплекс ломан а, ломан бухарчу а ГӀалгӀайченан гучуйаьхначу культуран тӀаьхьалон объекташна лериначу перечена чуйогӀу[К. 1].

Истори

Хьайрах эвла хӀоттийна хан хаа йиш йац. Кхузахь малхбузера малхбалехьа дӀатесна, дакъа-даккха доьхна шира эвла ду. ХӀоллам хийцина культурин тӀор (цунна 1,20 метр кхаччалц кӀоргалла йу) тайп-тайпан керамикин дуккха дакъош, дийнатийн цӀокарх, йогийна турлук, буц йоккху тӀулгаш а, кхин а хӀуманаш карийна. Ӏилманхойн ойланехь, иза эвла терахь далале I эзар шеран йуккъера керлачу заманан XIII бӀешеран йуьххье кхаччалц лелина. ХӀоллам 1987-чу шарахь Х. М. Мамаевс, С. Н. Савенкос, Д. Ю. Чахкиевс а гучуйаьккхина[5].

undefined

Хьайрах эвла XVIII бӀешеран шолгӀачу ахкан историн хьостанашкахь хьахийна. 1770-чу шерийн юьххьехь Кавказехь хилина волчу немцойн талламхочо И. А. Гуьльденштедта(оьр.), Ангуштан а Шалхан а округанаш («Йоккха ГӀалгӀай» а «Жима ГӀалгӀай» а областаш[6]) сурт хӀоттош, уьш Галга, Ака, Галай, Йалхар, Цорай, Ной, Хой, Мереджи, иштта Хейрехи а, кхин а эвлашна йукъадоху[7]. И эвлаш 1823-чу шарахь С. М. Броневскис(оьр.) а хьахийна, гӀалгӀайн цхьаьнакхеттачу тобанашна юкъадихкина[8].

Хьайрахьехь гӀалгӀайн хамхой тайпан векалш бехна.

Билгалдахарш

Комментараш

  1. ↑ Включён в перечень в соответствии с приказом Управления культурного наследия Ингушетии от 23 декабря 2016 года № 17[4].

Хьосташ

  1. ↑ Агиров, 2025, с. 306.
  2. ↑ 1 2 3 Проект «Открытый Кавказ». Карта Горной Ингушетии(бил-боцу.). openkavkaz.com (2014). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 14 сентябрь.
  3. ↑ Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ. «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа»(бил-боцу.) (закон. акт). Docs.cntd.ru. Электронный фонд нормативно-технической и нормативно-правовой информации Консорциума «Кодекс» (2009). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 14 сентябрь. Архивйина 2025 шеран 2 майхь
  4. ↑ Перечень выявленных объектов культурного наследия Республики Ингушетия горной и предгорной зон(бил-боцу.). pravitelstvori.ru. Правительство Республики Ингушетия (2021 шеран 25 ноябрь). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 14 сентябрь. Архивйина 2025 шеран 23 июнехь
  5. ↑ Чахкиев, 2009, с. 13.
  6. ↑ Волкова, 1974, с. 160.
  7. ↑ Гюльденштедт, 2002, с. 242.
  8. ↑ Броневский, 1823, с. 166.

Литература

  • Броневский С. М. Кисты (глава третья) // Новейшие географические и исторические известия о Кавказе (часть вторая) = Новѣйшія географическія и историческія извѣстія о Кавказѣ : моногр. — М. : В тип. С. Селивановского, 1823. — С. 151—186.
  • Волкова Н. Г. Этнический состав населения Северного Кавказа в XVIII — начале XX века : монгр. / В. К. Гарданов. — АН СССР. Ин-т этнологии и антропологии им. Н. Н. Миклухо-Маклая. — М. : Наука, 1974. — 276 с. : с 3 карт. — 2300 экз.
  • Гюльденштедт И. А. Путешествие по Кавказу в 1770—1773 гг : [нем.] = Reisen durch Russland und im Caucasischen Gebürge / von P. S. Pallas : полев. исслед / Пер. Т. К. Шафроновской, ред. и коммент. Ю. Ю. Карпов. — РАН. Музей антропологии и этнографии имени Петра Великого (Кунсткамера). — СПб. : «Петербургское востоковедение», 2002. — 512 [или 507?] с. — [1-е изд. на русск. яз. всех материалов И. А. Гюльденштедта последней трети XVIII в.]. — 1000 экз. — ISBN 5-85803-213-3.
  • Виноградов В. Б., Чокаев К. З. Древние свидетельства о названиях и размещении нахских племён // Археолого-этнографический сборник / Ответ. ред. В. Б. Виноградов. — ЧИНИИ. — Грозный: Чечено-Ингушское книжное издательство, 1966. — Т. VII. — 179 с. — (вып. 1). — 500 экз.
  • Очерки истории Чечено-Ингушской АССР / Ответ. ред. Н. С. Смирнов. — Грозный: Чечено-Ингушское книжное издательство, 1967. — Т. 1. — 316 с. — 4000 экз.
  • Крупнов Е. И. Средневековая Ингушетия : моногр. — М. : Наука, 1971. — 208 с. — 2800 экз.
  • Ономастикон Ингушетии : справ.-энцикл. изд. / Сост. Н. Д. Кодзоев, З. Х. Киева. Реценз.: д.п.н., проф. Т. В. Жеребило, к. филол. н., Ф. М. Костоева, Ред.: Х. А. Накостоев, Р. Р. Хайрова; Консультант: Б. А. Хайров; Ингушский НИИ гуманитарных наук имени Ч. Э. Ахриева. — М. : ТПК «Центробланк», 2021. — 120 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-91303-022-1.
  • Чахкиев Д. Ю. Древности горной Ингушетии / Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев. — Нальчик : ГП КБР «Республиканский полиграфкомбинат имени Революции 1905 года», 2009. — Т. II. — 122 с. — 1000 экз.
  • Чахкиев Д. Ю. Древности горной Ингушетии / Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев. — Назрань, Минеральный Воды: «Кавказская здравница», 2003. — Т. I. — 156 с. — 2000 экз.
  • Агиров Т. А. Горная Ингушетия. Путеводитель по Джейрахскому району и предгорьям (Highland Ingushetia. A Guide to Jeyrakh and Mountain Foothills). — 3-е изд., испр. и доп. — М. : Издательство «Перо», 2025. — 448 с. : илл. + 1 отд. л. цв. карт. — 1500 экз. — ISBN 978-5-00270-205-3.

Хьажоргаш

Кхин дӀа темана тӀехь