Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Устарханов, Ахьмад Султан воӀ

РУВИКИ чохь изза фамили йолчу кхечу адамех лаьцна йаззамаш бу Устарханов.

Устарханов, Ахмад Султан воӀ (оьрс. Устарханов, Ахмад Султанович; 1922 шеран 15 декабрь, ГӀулара, Къилбаседа-Кавказан мохк — 2012 шеран 10 август) — советийн Сийлахь-Боккхачу Даймехкан тӀеман ветеран а, Нохчийн Республикин Сийлахь-Боккхачу Даймехкан тӀеман а, къинхьегаман а ветеранийн Советан председатель. ЦӀен Седа а, ЦӀен Байракхан Кавалер а, Даймехкан тӀеман хьалхарчу даржан орден а, Даймехкан тӀеман шолгӀачу даржан орден а йолуш. Мидалш «Сталинград ларъйарна» а, «Кенигсберг схьайаккхарна» а, «Германехь толам баккхарна» а, «Японехь толам баккхарна» а, Жуковн мидал, къинхьегаман ветеран а, Нохчийн Республикан сийлахь вахархо[1][2].

Биографи

Вина 1922 шеран гӀуран беттан 15-чу дийнахь Соьлжа-ГӀалин кӀоштан ГӀулара йуьртахь. Шен деца-ненаца Ӏалхан-ГӀала дӀаваханчул тӀаьхьа, 1937-чу шарахь лакхара ишкол чекхъйаьккхира цо, жимчохь дуьйна инженеран говзаллица шовкъ йолуш вара Устарханов[1].

1937-чу шарахь Соьлжа-ГӀалин пачхьалкхан мехкадаьттан институтан белхалойн факультете деша воьду[3].

1941-чу шеран мангалан беттан 3-чу дийнахь Устархановс, ша студент хиларе терра, радиочухула Лаккхара главнокомандующи Иосиф Виссарионович Сталинан къамел хезча, фронте ваха сацам бира.

«И къамел хезча, цхьаннан а гӀиллакхе бакъо йацара озабезам боцуш йиса, ткъа тхо, студенташ, 6-7 стаг, Молотовски (хӀинца Ленински) кӀоштан военкоматехь дӀадахара, фронте дӀахьажор доьхуш. ткъа тхо 18. Тхо фронте ца хьажийра. Тхо, Ӏаламат, цӀа дахара», — дагалоьцура Устарханов Ахьмада[4].

Устархановс шозза дехар дира военкомате ша жигара эскаре хьажо аьлла, амма хӀоразза а цара жоп делира: «Хьо хӀинца а воккха вац. Кхин цхьа шо собар де. ХӀетталц тӀом чекхбала мега»[1].

ГӀуран беттан 15-чу дийнахь 19 шо кхочу Устарханов Ахьмадан, кхозлагӀа а йаздо цо жигарчу эскаре дӀахьажор доьхуш заявлени. КхозлагӀа а йаздо цо заявлени, ша жигарчу эскаре хьажо аьлла. Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н Соьлжа-ГӀаларчу военкоматехь кхочушдо жимчу стеган дехар. ГӀуран беттан 16-чу дийнахь Устарханов 114-гӀа нохчийн-гӀалгӀайн лаамехь дошлойн дивизин 3-гӀа дошлойн полкан цӀен эскаран эскархо хуьлу.

Устарханов Ахьмад йазвинчу полкан командир хилла иллешкахь вуьйцу Маташ Хамзатханович Мазаев. Оцу тӀемалочо, танкийн батальонан куьйгалхо а волуш, 10-зза немцошна тӀелетарш дан хьалхавелира иза[1].

undefined

ГӀуран беттан чекхболуш Устарханов 6 беттан лейтенантийн курсашка дӀахьажийра, Соьлжа-ГӀаларчу тӀеман гӀашлойн училищен дошлойн отделене. Оцу курсийн куьйгалхо вара вайн Мазаев Маташ. Ӏамораш дӀадахара, Устархановс кхиамца дӀайелла экзаменаш.

1942-чу шеран асаран беттан 11-12-чу деношкахь буса уьш тревогаца хьала а айбина, Ӏуьйранна 6 сахьт даьлча Соьлжа-ГӀаларчу станцехь цӀерпошта тӀе а ховшийна, Сталинградна гергарчу Чапурники станце дӀахьажийра. Цул тӀаьхьа масех де даьлча Устарханов дешна ишкол кадетийн полке хийцира. 2-3 де даьлча, Варваровка а, Васильевка а эвлашна уллехь герз детташ позицеш дӀалецира курсанташа. Устарханов Ахьмада гӀуллакх деш хилла дошлойн полк хӀинца говрийн разведкин взвод йара[3].

Миллион эскарца гитлеровецашна го бина Сталинградан тӀом чекхбаьлча, Устархановс дакъалецира Орлов-Курскан Ӏад хиллачу тӀемашкахь разведчик санна[3].

1943-чу шеран мангалан беттан 19-чу дийнахь хала чевнаш йира цунна. Цунна кийрахь бӀаьрзе гериган чов хилла (гериг цкъа а дӀа ца йаьккхина), аьрру куьйгана чов хилла. Устарханов дарба дан хьажийра кӀоргачу тыле — Киров гӀала. Товеллачул тӀаьхьа иза хьажийра Ленинградерчу 2-чу тӀеман гӀашлойн училище минометан отделене. Устарханов школера араваьккхина нохчийн къам Йуккъерчу Азе а, Казахстане а дӀадахийтар бахьана долуш. ТӀеман а, политикан а Ӏаморехь дика вара Устарханов. Ишколан куьйгалхочун аьтто белира Устархановна дешар чекхдаккха бакъо йала. И ишкол дикачу балхаца чекхъйаьккхина цо 1944-чу шеран оханан беттан, иза чекхъйаьккхинчул тӀаьхьа 192-чу стрелкийн дивизин 753-чу стрелкийн полке дӀайазвина. Полкан декъашхо санна цуьнан взводо дакъалецира Малхбален Пруссин дозанехь йолчу территорешкара фашисташ арабахарехь[1].

1945-чу шеран кхолламан беттан чекхболуш йуха а чов йира Ахмад Султанан воӀан. Горски-Зирене гӀаларчу цхьана дарбан хӀусамехь дарба дина цунна. Товеллачул тӀаьхьа Устарханов хӀоттийра Суворовн стрелокийн дивизин 625-чу Минскан ЦӀен Байракхан орденан а, 221-чу Мариуполан ЦӀен Байракхан орденан Кутузовн полкан а минометийн взводан командир. Оцу взводан куьйгалхо волуш, Устархановс дакъалецира немцойн эскарийн Кенигсбергера тоба эшорехь а, Кенигсберг гӀалина штурм йарехь а[3].

Кёнигсберг схьайаьккхинчул тӀаьхьа цо дакъалецира Балтикан бердашца немцойн эскарш хӀаллакдеш.

«ХӀутоссург беттан 9-чу дийнахь буса со полкехь вара, со дежурни вара, хьуьнхахь кхо полк йара, гонаха герз деттар дӀадоладелира, Ӏаламат, хьалхара ойла йара фашистийн эскарийн йисинчу наха тӀелатар дарх лаьцна. Дивизин штабе кхайкхина, тӀеман толам хиира суна йе салтиша салам делира, тхо самадевлира. Полкан штабан начальника къамел дира – цо элира, тылехь массо а воьлхуш ву йуха ца вогӀучунна а, дийна бисинаршна а», — дийцира Устарханов Ахьмада[5].

Германица тӀом чекхбелира Устархановна 1945 шо чекхдолуш. Устарханов тӀом беш хилла дивизи дӀахӀоттийра Малхбален Пруссин Инстенбург гӀалина гергахь йолчу лагерехь. 1945 шеран хӀутоссург беттан йуккъехь и дивизи дӀайелира Монголийн Халкъан Республикан территори тӀе. Кхузахь, хьаьттан бутт болабаллалц, тӀемалоша шайн адамийн ницкъ а, тӀеман техника а йухатоьхна, иштта керла новкъабевлла нах тӀеман операцешкахь Ӏамош бу. Монголин хи доцчу аренашкахула а, Маньчжурехь Халхин-Гол хих а дехьа а бевлла, советан эскарш хьаьттан беттан 9-чу дийнахь Ӏуьйранна 4 сахьт даьлча, СССР герзан ницкъийн коьртачу буьйранчин омрица, Японица дозанал дехьа Зализняк-Гол кӀоштахь тӀом бира.

1945 шеран хьаьттан беттан 9-чу дийнахь товбецан беттан 2-чу дийнахь кхаччалц советан эскарша буьззина эшийра миллион стаг волу японхойн Квантун эскар[3].

ТӀом чекхбаьллачул тӀаьхьа Хабаровскан крайхь гӀуллакх дина Устархановс. 1947 шеран оханан беттан шен лаамехь Забайкал-Амуран тӀеман округера пенсе вахара иза, шен гергарнаш болчу Казахстан ССР-н Джамбуле веара[1].

СовгӀаташ

  • ЦӀен Седан орден[6];
  • ЦӀен Байракхан орденан рыцарь;
  • Даймехкан тӀеман шолгӀачу даржан орден[7];
  • Даймехкан тӀеман хьалхарчу даржан орден;
  • «Сталинград ларъйарна» мидал;
  • «Кенигсберг схьайаккхарна» мидал;
  • «Германина тӀехь толам баккхарна» мидал;
  • «Японина тӀехь толам баккхарна» мидал;
  • Жуковн мидал;
  • Къинхьегаман ветеран.

ТӀом чекхбаьлча хилла гӀуллакхаш

Ахмад Султанан воӀ Нохчийн Республикин Сийлахь-Боккхачу Даймехкан тӀеман ветеранийн Советан правленин председатель вара[8].

Нохчийчоьнан куьйгалхочо «Нохчийн Республикан сийлахь вахархо» цӀе йелира[9].

2008 шарахь Нохчийчоьнан къинхьегаман а, белхан меттигаш нисъйаран а, социалан кхиаран а министро Устарханов Ахьмаде дӀаделира ВАЗ 2107 машенан догӀанаш[10].

Доьзал

Иза зуда йалийна вара. 4 кӀант а, 3 йоӀ а, 21 беран бер а, 14 беран берийн бераш а[11].

Билгалдахарш

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 Устарханов Ахмад Султанович. Бессмертный полк (2020 шеран 29 апрель). ТӀекхочу дата: 2024 шеран 27 апрель.
  2. ↑ Устарханов Ахмад Султанович. podvignaroda.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 30 апрель.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 Устарханов Ахмад Султанович. Музейный комплекс «Дорога памяти» 2020–2024. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 30 апрель.
  4. ↑ Элихан Давлетбаев. Защищали не только СССР, но и Китай. Сетевое издание «Вести Чеченской Республики» (2015 шеран 15 сентябрь). ТӀекхочу дата: 2025 шеран 10 август.
  5. ↑ Айнди Беккаев. Герои живут с нами… «Чеченская Республика Сегодня» (22.02. 2010). ТӀекхочу дата: 2025 шеран 10 август.
  6. ↑ Награды Победы: Орден Красной Звезды. «Телекомпания НТВ» (2018 шеран 3 май). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 30 апрель.
  7. ↑ Устарханов Ахмад Султанович. podvignaroda.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 30 апрель.
  8. ↑ Хава Хасмагомадова. Судьба ветерана. «Чеченская Республика Сегодня» (2012 шеран 9 май). ТӀекхочу дата: 2025 шеран 10 август.
  9. ↑ Чеченские ветераны Великой Отечественной войны получили ключи от новых квартир. interfax-russia.ru (2009 шеран 8 май). ТӀекхочу дата: 2025 шеран 10 август.
  10. ↑ Ветерану ВОВ вручили автомашину. «Грозный-информ», Информационное агентство Чеченской Республики (2008 шеран 16 декабрь). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 30 апрель.
  11. ↑ О ветеране, который еще в строю. «Грозный-информ» (2007 шеран 22 сентябрь). ТӀекхочу дата: 2025 шеран 10 август.

Категореш