Урбанизаци
Урбанизация (лат. urbanus гӀалин) — йукъаралла кхиарехь гӀалин а, гӀалин культуран а, «гӀалин йукъаметтигийн» а роль алсамйаккхаран процесс, гӀалин бахархой йуьртан бахархошца дуьстича алсамбовлар а, гӀаланашна арахьарчу гӀаланашкахь кхоллайелла лакхара культурин кепаш «дӀасайаржор» а. Урбанизацина дуьхьал йолу процесс йу рурализаци (бахархой йарташка дӀабахар).
| шераш | Бахархойн терахь, млн. чел | дуьненан бахархойн дакъа, % |
|---|---|---|
| 1800 | 29,3 | 3,0 % |
| 1850 | 80,8 | 6,4 % |
| 1900 | 224,4 | 13,6 % |
| 1950 | 730,4 | 28,9 % |
| 1960 | 1028,0 | 33,9 % |
| 1970 | 1381,2 | 37,4 % |
| 1980 | 1822,3 | 41,1 % |
| 1990 | 2261,3 | 43,0 % |
| 2000 | 2870,0 | 47,4 % |
| 2005 | 3125,6 | 47,9 % |
| 2019 | 4274[1] | 55,7 %[2] |
Истори
Урбанизаци гергара йоьзна йу пачхьалкхехь дуккха а политикан процессашца (дукха хьолахь и йукъараллин институт ша кхоллайаларца). Масала, Роберт Адамса лору гӀаланаш хилар пачхьалкхан коьрта билгало. 1960-гӀа шерашкахь гучуйаьллачу советан урбанизацин теорин орамаш диллина Левада Юрийс а, Коган Леонида а, Ахиезер Александра а, Яницкий Олега а. ХӀинцале а тӀаьхьарчу шерашкахь Гринина а, Коротаевс а билгалдаьккхина урбанизацин а, пачхьалкхан эволюцин а гергара уьйр хилар[3].
Урбанизацин хийцам хилира ши эзар ворхӀалгӀачу шарахь, гӀалин бахархойн терахь, Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Организацино дийцарехь, дуьххьара дуьнентӀехь йуьртан бахархойн терахьал совбевллачу хенахь.
Цу кепара, урбанизацин хьалхара мур тидамехь хилла, вайн эрал 4-гӀа — 3-гӀа эзар шо долалуш. Ткъа хьалхара пачхьалкхаш кхоллайаларца йоьзна йара. Дуьххьара кхиъна пачхьалкх кхоллайаларо (вайн эрал II эзар шо йуккъехь Шира Мисарахь) хаалуш тӀеӀаткъам бо урбанизацин динамикана: вайн эрал XIII бӀешарахь. Дуьненан гӀалин бахархойн терахь дуьххьара 1 миллион стагал совделира. XIX—XX бӀешерашкахь урбанизацин эккхийтар а, политикан кхиаран сферехь мегаурбанизаци а йоьзна йу кхиъна пачхьалкхалла шуьйра йаржарца.
XVII—XVIII бӀешерашкахь гӀалин бахархой уггаре а сиха алсамбевлира Англехь а, Пруссехь а, цигахь гӀалин бахархой бара 25 % гергга йерриг бахархойн[4].
Кхуьуш йолчу пачхьалкхашкахь бахархойн терахь эккхийтарца доьзна, уггаре а хьалха Латинан Америкехь а, Къилба-Малхбален Азехь а, Африкехь а, кхоллабелла харц урбанизацин кхетам. Цо гойту гӀалин бахархойн терахь сиха алсамдалар, цуьнца цхьаьна белхан меттигаш алсамйалар а доцуш.
Бакъйолчу урбанизацин башхалла ю урбанизацин дуьненаюкъара процесс билгалйоккхуш йолу гӀалин функциш кхиар ца хилар. Юьртан бахархой тӀех дукха адамаш дехачу юьртабахаман кӀошташкара гӀаланашка «арабахар» ду.
Терахьийн оьмарехь технологийн кхиаран сихалло сихйира социалан-технологин трансформацеш, цуьнан жамӀехь планан горизонташ ира готтайира. Йукъараллин дахаран радикалан трансформаци йеш йолчу сегментех цхьаъ йу гӀала.
Урбанизаци Россехь
XX бӀешо долалуш Россехь механизацин лахара тӀегӀан а, ламастан лахара продуктивалла йолу кхачанан латталелор а тӀедожийра дукхахболу нах гӀаланашкахь ца Ӏаш, йарташкахь баха, цундела XX бӀешо долалуш Российн 87 % бахархой бехаш бара йарташкахь[5],
Йуьртабахаман бахархой тӀехсов хиларна а, латтанийн дакъош ца тоарна а, алсамбевлла латтанаш доцу ахархой гӀаланашка дӀабахара, болх лоьхуш[6].
2010 шарахь гӀалин бахархойн процент 73,7 йара урбанизацин лакхара тӀегӀан, йуьртан бахархошна юкъахь белхазалла, 2016 шарахь санна, 1,7-зза лакхара ю гӀалин бахархошна юкъахьчул. Росстато бинчу хаамца, 2019-чу шеран январь беттан 1-чу дийнахь гӀаланашкахь вехаш вара 109 миллион 451 эзар стаг. Йуьртан бахархойн терахь дара 37 млн 342 эзар стаг.[7].
Билгалдахарш
- ↑ Архивированная копия. ТӀекхочу дата: 2020 шеран 8 декабрь. Архивйина 2019 шеран 27 мартехь
- ↑ Архивированная копия. ТӀекхочу дата: 2020 шеран 8 декабрь. Архивйина 2020 шеран 12 ноябрехь
- ↑ А. В. Коротаев, Л. Е. Гринин. Урбанизация и политическое развитие Мир-Системы: сравнительный количественный анализ // История и математика.2007. ТӀекхочу дата: 2012 шеран 4 май. Архивйина 2012 шеран 5 июнехь
- ↑ Е. в. Саплина. Методическое пособие к учебнику В. А. Ведюшкина, С. Н. Бурина. Всеобщая история. История Нового времени. стр. 139. ТӀекхочу дата: 2020 шеран 12 февраль. Архивйина 2022 шеран 27 мартехь
- ↑ Росстат подвел итоги переписи населения 2010 года — Александр Суринов — «Кем мы себя считаем» — Российская Газета — Росстат представил в "Российской га … ТӀекхочу дата: 2011 шеран 27 ноябрь. Архивйина 2011 шеран 23 ноябрехь
- ↑ Занятость и безработица в Российской Федерации в феврале 2016 года. www.gks.ru. ТӀекхочу дата: 2016 шеран 27 сентябрь. Кху чуьра архивйина оригиналан 2016 шеран 29 сентябрехь
- ↑ Росстат: почти 75% населения России живет в городах
Литература
- Алексеев А. И., Зубаревич Н. В. Кризис урбанизации и сельская местность России // Миграция и урбанизация в СНГ и Балтии в 90-е годы. М., 1999.
- Андреев Е. М., Харькова Т. Л. Прогноз населения России до 2020 года // Население России 1999. М., 2000.
- Ахиезер А. С. Город-фокус урбанизационного процесса // Город как социокультурное явление исторического процесса. М., 1995.
- Глазычев В. Л. Город России на пороге урбанизации // Город как социокультурное явление исторического процесса. М.. 1995.
- Горностаева Г. А. Особенности современной урбанизации в СССР // Мировая урбанизация: географические проблемы. М., 1989.
- Коротаев А. В. Макродинамика урбанизации Мир-Системы // История и Математика: Макроисторическая динамика общества и государства / Отв. ред. С. Ю. Малков, Л. Е. Гринин, А. В. Коротаев, с. 21-39. М.: КомКнига/URSS, 2007
- Никифоров А. В. Рождение пригородной Америки. Социальные последствия и общественное восприятие процесса субурбанизации в США (конец 40-х - 50-е гг. XX в. — Едиториал УРСС, 2002. — 356 с. — 200 экз. — ISBN 5-8360-0424-2.
- Пивоваров Ю. Л. Основы геоурбанистики: урбанизация и городские системы. М., 1999
- Пивоваров Ю. Л. Урбанизация России в XX веке: представления и реальность // Общественные науки и современность. 2001. № 6. С. 101—112
- Сенявский А. С. Российская урбанизация: некоторые историко-методологическис проблемы // Урбанизация в формировании социокультурного пространства. М., 1999
- Шкаратан О. И. Парадоксы советской урбанизации // Судьбы современного города. М., 1990
- Урбанизация и демографические процессы. М., 1982
- Пространственное развитие урбанизации: общие закономерности и региональные особенности. М., 1991
- Мировой урбанизм на переломе. М., 1992
- Город и деревня в Европейской России: сто лет перемен. — М.: ОГИ, 2001. — 558 с.
- Стивен Дэвис Урбанизация как спонтанный порядок
Ссылки
- Галецкий В. Ф. Урбанизация // Кругосвет
- Щербакова Е. М. В 2008 году число горожан сравняется с числом сельских жителей, а к 2030 году достигнет 60 % населения мира // Демоскоп Weekly. № 273—274. 22 января — 4 февраля 2007
Кхин дӀа темана тӀехь
 | ||||
|---|---|---|---|---|
| ||||
