Тягачёв, Леонид Васильевич

Иза вина Москохан уллерчу Деденёво йуьртахь Тягачев Василий Петровичан а, Антонина Федоровнин а доьзалехь. Йуьртан го Клин-Дмитровски хас, ткъа когсалазаш хохкар дукха хенахь дуьйна меттигерчу бахархошна дукхадезаш долу самукъадаккхаран гӀуллакх ду. Шен хинйолу хӀусамнана Светлана йевзира цунна ишколехь доьшуш волуш^[3].

1962 шарахь дуьйна болх бира Дмитровн цӀарахчу электромеханикан заводехь.

1962 шарахь дуьйна иза вара вовшахтоьхна ССРС къоман лаьмнийн а, когсалазийн а, тобанан декъашхо.

1966—1972 шерашкахь — лаьмнашийн а, когсалазийн а, леларан базе инструктор, цул тӀаьхьа Москох «Труд» лаамехь спортан йукъараллин кхеташонан лакхара тренер.

1971 шарахь дуьйна иза вара Москохан областан лаьмнашкахь леларан лакхара тренер.

1973-чу шарахь чекхъйаккхина физически кхиоран факультет Н. К. Крупская цӀе йолу Москохан областан хьехархойн институт.

1971—1975 шерашкахь Австрехь Ӏамор чекхдаьккхира деашаран курс гӀалахь Кирхберг Пеле Шотепека лаьмнашийн а, когсалазийн а, ишколехь.

1975 шарахь дуьйна иза вара ССРС вовшахтоьхначу тобанан коьрта тренер. 1981 шарахь Тягачёвн ма-дарра куьйгаллица ССРС божарийн лаьмнашийн а, когсалазийн а, тобано шен исторехь уггаре а боккха кхиам баьккхира, цхьана баттахь дуьненан чемпионатан пхеа этапехь толам баьккхира — цкъа хьалха Цыганов Валерийца, цул тӀаьхьа диъза Жиров Александрца. Цул хьалха ССРС-н божарийн лаьмнашийн а, лыжийн а, спортхой цкъа а толам баьккхина бацара дуьненан чемпионатан этапехь.

1976-чу шарахь «КПЛ шахматех ловзу» цӀе йолчу книгин авторша дийцарехь, иза балха эцна В. А. Лавров, ССРС-н КПЛ-н 5-чу дирекцин эпсар, «Эльбрус» агент санна^[4].

1983—1985 шерашкахь Узбекистан ССР лаьмнашкахь леларан тобанан тренер вара, цул тӀаьхьа Узбекистан ССР правительствон спортан а, туризман а, садаӀаран а хьехамча вара.

1985 шарахь дуьйна лаьмнашийн а, когсалазийн а, хохкаран федерацин президентан даржехь вара иза.

1996—1999 шерашкахь иза вара Россин Федерацин физкультуран а, туризман а пачхьалкхан комитетан председатель.

1999 — 2001 шерашкахь иза вара Российн Олимпан комитетан хьалхара вице-президент.

2001 шеран манагалан беттан 18-чу дийнахь иза хаьржира Российн Олимпан комитетан президент.

2005 шеран гӀуран беттан 22-чу дийнахь иза йуха а хаьржира Российн Олимпан комитетан президент шолгӀачу ханна.

Тягачёвс Деденевехь шен коттеджна уллехь схьайиллина берийн лаьмнашкахь когсалазаш хахкаран ишкол. Иштта ТягачёвгӀара гӀо дира Деденевехь Спасо-Влахернски зударийн монастырь а, меттигера библиотека а, клиника а меттахӀотторехь, дакъалецира шайн даймахкахь цхьа могӀа сагӀадоьхучу проекташкахь.

Тягачёв когсалазаш хохкар доацаш, йоккха теннисах марзъйелла. Шовкъе чӀерийлецархо, иза вевзаш ву акха бедан а, гӀезашна а, акха хьакхарчийн а шовкъе таллархо санна, хьалха иштта сайнашна а, а таллар деш хилла. Деденёво библиотекин Ӏаьнан бешахь гойтуш йу Тягачёвс таллар динчу Ӏаьржачу хьакхин мумификаци йина корта.

2012-чу шеран гӀуран баттахь дӀакхайкхийра Тягачёвс президент Путин Владимир а волуш, лаьмнашийн когсалазаш леларх лаьцна хьехаман фильм йаьккхина аьлла. Тягачёвс билгалдаьккхира, Путинан когсалазаш хахкаран техника сел тоьлла хилар, цу фильмо гӀо дийр ду лаьмнашкахь когсалазаш хохкар дӀадолалуш болчарна^[17].

• «Даймахкана хьалха дина гӀуллакхашна» орден, 3-гӀа даржан (2005 шеран лахьанан беттан 4-чу дийнахь) — физкультура а, спорт а кхиорехь доккха дакъалацарна, 2004 шарахь Афинехь хиллачу XXVIII олимпиадан ловзаршкахь Россин къоман тобано кхиамца гайтарна
• «Даймахкана хьалха дина гӀуллакхашна орден 4-гӀа даржан (2001 шеран эсаран беттан 9-чу дийнахь) — физически культура а, спорт а кхиорехь боккха дакъа лацарна, ткъа иштта 2000 шарахь Сиднейхь хиллачу XXVII Олимпиадийн ловзаршкахь Российн къоман тобанан лаккхара спортан кхиамаш бахарна^[18]
• Сийлаллин орден (1999 шеран бекарг беттан 3-чу дийнахь) — физически культура а, спорт а кхиорехь дина гӀуллакхашна, ткъа иштта 1998 шарахь XVIII Ӏаьнан Олимпан ловзаршна спортхой кечбарехь доккха дакъа лацарна^[19]
• Халкъийн доттагӀаллин орден (1994 шеран охьанан беттан 22-чу дийнахь) — 1994 шарахь XVII Ӏаьнан Олимпан ловзаршкахь лаккхара спортан кхиамаш бахарна^[20]
• Мидал «Москохан 850 шо кхачар дагалоцуш» (1997 шо)^[21]
• Мидал «Нохчийн Республикина хьалха дина гӀуллакхашна» (2006 шеран асаран беттан 19-чу дийнахь) — физически культура а, спорт а кхиорехь, Нохчийн Республикин бахархойн физкультуран система тойарехь дина гӀуллакхашна
• Россин Федерацин физкультуран хьакъволу белхахо (2007 шеран хьаьттан баттахь 6-чу дийнахь) — 2014 шарахь XXII Ӏаьнан Олимпан а, XI Паралимпан а ловзарш дӀадахьа бакъо йаларан Сочи гӀалин тендерехь толам баккхаран балха тӀехь жигара дакъалацарна^[22]
• Детин Олимпан орден (2006)^[23]
• Къоман совгӀат «Шеран Россин вахархо» (2006 а, 2008 а) — дуьненайукъарчу спортан аренехь Россин позици йовзийтарехь лаккхара говзалла гайтарна а, олимпан болам кхиорехь доккха дакъа лацарна а
• Москохан ГӀалин Думан Сийлаллин грамота (2003 шеран мангалан беттан 16-чу дийнахь) — гӀалин йукъараллина дина гӀуллакхаш бахьана долуш^[24]

• ССРС-н а, Россин а хьакъволу тренер
• СССР-н спортан мастер