Теркан халкъийн IV съезд

1918 шеран асаран баттахь Къилбаседа Кавказехь болабелира Граждански тӀом. ДегӀастана чугӀоьртира большевикийн мостагӀийн гӀо лоцуш долу Туркойн эскар. ГӀалгӀазкхийн дакъош станци Прохладная йолчохь цӀечу эскархошна тӀе а летта, Георгиевске йухатуьйхира. Теркан халкъан Советан куьйгалхо Ной Буачидзе Буру-гӀалахь вийра^[1] асаран беттан 20-чу дийнахь^[2]. Асаран беттан 23-чу дийнахь Мазлакехь кулакийн гӀалгӀазкхийн хьашташ кхочушдан Теркан гӀалгӀазкхийн-ахархойн Совет кхоьллира, цуьнан куьйгалле хӀоьттира Георгий Бичерахов. ГӀалгӀазкхийн-ахархойн Совето Советан Ӏедалан дуьхьал тӀом кхайкхира. ГӀаттам бохо Теркан совнаркомо Прохладни йолчу шайн отрядаш хьажийра. Мангалан баттахь советан Ӏедална дуьхьалболчара областан лаьттан доккха дакъа контроль йеш дара. Хьаьттан бетта 18-чу дийнахь цара схьалецира Нальчикски округийн совет. Кавказе Серго Орджоникидзе хьажийра, цуьнан Ӏалашо йара регионехь Советан Ӏедалехьа къийсам дӀабахьа^[1].

Съезд йолайалале цхьа де хьалха аьтту эсераша а, меньшевикиша а советан Ӏедална дуьхьал агитаци йолийра, большевикех тешам байъа йолчу Ӏалашонца. Советаш дӀахеца йеза аьлла хаттар айдира цара, Теркан халкъан совет дӀа а йаьккхина, регионехь Ӏедал дӀалаца^[3].

Мангалан беттан 23-чу дийнахь съезд болх бан йолайелира. Хьалхарчу дийнахь Теркан областехь Советан Ӏедалан хьолах доклад йира Орджоникидзес. Амма аьтту эсераша, меньшивикаша, ламанхойн а, гӀалгӀазкхийн куьйгалхойн гӀоьнца съездехь ден къамелаш кхечу хорше даккха хьаьжира, Советийн болх шеконе буьллуш, коьрта проблемаш йийцаре ца йайта. Цу декъехь уггар жигара и некъ дӀахьошверг вара аьтту эсер К. Мамулов^[4].

Цуьнга хьаьжжина доцуш, съездан аьтто хилира Граждански тӀом сацош резолюци тӀеэца. Мазлаке леррина векалйина делегаци йахийтира Бичераховца машар хьокъехь дагадовла. Дагадовлар дуьйхира, съездо Бичераховна тӀом кхайкхира. Бичераховн агӀончаша Буру-гӀалахь гӀаттам айбича а, съезд дӀайоьдуш йара. Хьаьттан беттан 5-чу буьйсанна гӀаттамхошна гӀоьнна гӀалгӀазкхийн станицашкахь вовшахтоьхна контрреволюционни отрядаш йахара. ГӀала ларйеш бара Буру-гӀалин Советан хьалхарчу полкан салтий, Китайски революционни отряд, Керменан партин отрядаш а, белхалой а. ТӀелеттачеран терахь алссам доллушехь, шийтта дийнахь церан тӀелатар йухатуьйхира^[4].

Хьаьттан беттан 18-чу дийнахь съездо шен болх йухаболийра. Хьаьттан беттан 19 дийнахь Теркан областан Совнаркомо гӀаттамехь дакъалацар бахьана долуш, Буру-гӀалин дума дӀахеца йеза аьлла сацам тӀеийцира. Хьаьттан беттан 21-чу дийнахь съездан тӀаьххьарлера кхеташо дӀайаьхьира, цигахь Совнаркоман сацам бакъо йолуш лерира. Делегаташа дийхира контрреволюционни отрядашна герз эца ах миллион ахча делла думин депутаташ схьалаца. Съездо Совнаркомана къаьсттина бакъонаш йелира контрреволюционерашца къийсам дӀабахьа^[4].