Старокалмашево

Эвла йу Калмашка хи тӀехь^[4], кӀоштан центрна, Чекмагуш йуьртана малхбалехьа 12 км генахь, Буздяк цӀерпоштнекъан вокзална къилба-малхбалехьа 79 км генахь^[4].

Бохалла кхача^[5]:

• кӀоштан центр (йурта Чекмагуш): 12 км;
• гергара цӀерпоштнекъан станци (Буздяк): 79 км.

Йуьртахь шера континентан климат йу, аьхке йовха а йолуш (Кёппенан классификаци: Dfb). Шарахь йуккъера температура +4,2°С йу. Уггар бовха бутт — хьаьттан бутт (йуккъера температура +16,8°С), ткъа уггар шийла — кхолламан бутт (йуккъера температура −15,8°С). Тоьлла болу мох къилбаседехьара а, къилба-малхбузера а бу^[6].

Эвла йу Кушнаренково-Чекмагуш-Бакалы областан автонекъан тӀехь региональни маьӀан. Уггаре гергара цӀерпоштнекъан станци — Буздяк (къилба-малхбалехьа 79 км) Уфа-Ульяновск лини тӀехь. Рожера автобусаш йу кӀоштан центре, Чекмагуше а, Уфа-гӀала а.

Документийн хьостанаша дийцарехь, йуьртан истори йолало 1709-чу шарахь, Пензан областера гӀезалой кхуза дӀакхелхинчу хенахь^[7]. Йуьртан администрацино дийцарехь, дуьххьара дӀатарбелларш бу иштта Ишаевски тюбэ Канлински волостера Калмашан аьрру берда тӀе дӀакхелхинчу башкирийн ворхӀ доьзал. Йуьртан оцу декъах хӀинца а «Башкорт очы» (башкирийн дакъа) олу.

«Башкирин АССР-н историх лаьцна документаш а, материалаш а» гуламан 3-чу декъехь, ткъа иштта А. З. Асфандияровн «Йуртан а, эвлан а истори» цӀе йолчу монографи тӀехь (6-гӀа том, 72 агӀо) билгалдаьккхина ду Старокальмашево йурт хӀинцале а 1709-чу шарахь хилла хила. И терахь дуьххьара хьахийна шо лоруш ду нах беха меттиге.

1722—1723 шерашкахь хиллачу хьалхара ревизин (перепись) материалашца, Старокальмашево йуьртахь вехаш хилла 26 гӀезалой, уьш, хетарехь, Казански губернера хилла^[8].

Йурт кхоьллинчу хенахь лаьттара Акчуринийн а, ТимашевгӀеран а, МакуловгӀеран а, КашаевгӀеран а, КазаевгӀеран а, СакаевгӀеран а, Янбухтинийн а, сийлахьчу династийн векалш^[7].

1795 шарахь 19 хӀусамехь вехаш вара 132 стаг. 1865 шарахь 135 хӀусамехь вехаш вара 893 стаг. Бахархой даьхни лелорца а, йуьртабахаман гӀуллакхца а, накхаршлелорца а, извозца а, лелаш бара. ХӀетахь йуьртахь ши маьждиг а, училище а, дабагӀа ден завод а, волостан Ӏедалан урхалла а дара.

1906-чу шарахь йуьртахь дӀайазйина кхо маьждиг а, иноредчески ишкол а, кхоъ хьераш а, кхо баккхалан туька а, шиъ йалта духку туька; цигахь лаьтташ йара волостан администраци^[4].

1922 шо кхаччалц волостан центр йара Старокальмашево йурт. 1925-чу шарахь Старокальмашевски йуьртан Совет кхоллайелира^[8].

Бахархойн дӀайазбаран хаамашца а, леррина хьостанашца а:

• 1722—1723 годы — 26 гӀезалой (хьалхарчуьнга ревизи хьаьжжина)^[8];
• 1795 шо — 132 стаг;
• 1865 шо — 893 стаг;
• 1906 шо — 1746 стаг;
• 1920 шо — 2250 стаг;
• 1939 шо — 1963 стаг;
• 1959 шо — 2137 стаг;
• 1989 шо — 1835 стаг;
• 2002 шо — 1903 стаг^[4];
• 2019 шо — 1926 стаг^[3].

Къаьмнийн хӀоттам: гӀезалой а, башкирхой а.

Йуьртан эвлан территори тӀехь болх беш йу хӀара^[3][9]:

• йуртабахаман производственни кооператив; «Октябрь» (куьйгалхо — А. Ф. Мусин, коьрта меттигаш — даьхнилелор а, йалта кхиор а);
• ахархойн-фермеран бахам (гергга 300 гектар латта);
• нефть тотту станци «Чекмагуш» АО «Транснефть-Урал»;
• ПСП «Уралтранснефтепродукт»;
• ОАО «Связьтранснефть»;
• ПСН «Чекмагушнефть»;
• йуккъера йукъара ишкол (1—11 классаш);
• шиъ берийн беш;
• Старокалмашевски участкови больница;
• ПАО «Сбербанк»;
• поштан зӀен дакъа;
• эвлан оьздангаллин цӀа;
• эвлан библиотека.

Дукхаха болу бахархой йуьртабахаман а, мехкадаьттан а, социалан гӀуллакхийн а белхаш беш бу^[3].

Эвлара цӀенош дуьззина газах дӀатоьхна ду. Къоман «ЦӀена хи» программица йуьртахь капитальни ремонт йеш йу шен хи латторан гӀирсашна^[9].

1920-гӀа шерийн шолгӀачу декъехь Старокальмашевская волостехь кхоьллира дуьххьарлера йуьртан библиотека. Карарчу хенахь йуьртан йукъараллин цӀийнехь йу Йуккъера библиотекин филиал, 27 эзар жайна гулдина. Оцу модельни библиотекин куьйгалхо йу коьрта библиотекар З. Ф. Сабгиянова. Йукъараллин центран гӀишлон чохь историн мохкбовзаран Ӏаламан музей йу, цу чохь йу йуьртан историх а, этнографех а лаьцна маьӀне материал^[8][9].

1848 шарахь схьайиллина дуьххьарлера динан ишкол. 1907—1910 шерашкахь схьайиллира зудаберашна лерина медресе. 1907-чу шарахь схьайиллина кӀентийн кхаа классан ишкол^[12].

1920—1921 дешаран шарахь схьайиллина йиъ блок йолу йуьхьанцарчу классийн ишкол. 1924—1925 дешаран шарахь Белебеевски кантонан халкъан дешаран департаменто билгалъйаьккхира флагманан ишкол санна. Калметов ГӀали ишколин дуьххьарлера директор хилира.

1922-чу шарахь схьайиллина II-гӀачу тӀегӀанан ишкол. Цуьнан дуьххьарлера выпуск йара 1924—1925 дешаран шарахь.

1932 шарахь схьайоьллу Ахархойн кегийрхойн ишкола (АКИ). Хьалхара директор вара И. Акчурин.

1941—1942 дешаран шерашкахь Старокальмашевская ворхӀшеран ишкола йуккъера хийцира. Йуккъерчу ишколан директор хӀоттийра Нурислам Фахретдинович Акчурин. 1946-чу шарахь 15 дешархочунна дуьххьара кхаьчна кхиаран аттестат^[9].

1969-чу шарахь типови ишколан гӀишло йира.

Карарчу хенахь ишколехь 218 дешархо а, 32 хьехархо а ву (царех 50 % хьалхара йа лакхарчу тӀегӀан говзалла йолуш). Иза кхоьллинчу хенахь дуьйна 3 эзар сов выпускникаш лакхарчу классийн дипломаш делла, царех гергарчу хьесапехь 100-нна дашо а, детин а мидалш йелла. Иштта ишколехь болх беш йу гергарчу йарташкара берашна лерина интернат а. Ишколан гурашкахь меттигера историн музей а кхоьллина^[9].

Йуьртан поселкехь болх беш йу муниципалан бюджетан ишколе кхачале хьалха дешаран ши хьукумат:

• берийн бош № 1 (куьйгалхо — Г. Р. Шакирова, дешаран отличник РБ),
• берийн бош № 2 (куьйгалхо — Н. М. Валеева, дешаран отличник РБ).

Берийн бошмашкахь 95 бер ду^[9].

1848-чу шарахь медресе шен неӀарш схьайиллина. 1897—1898 шерашкахь кхоалгӀа маьждиг дира (хӀинца цу гӀишлон чохь йу шира ишкол). Медресе-ишколан куьйгалхо вара молла Деукеев Шакур^[12].

2007 шеран товбецан беттан 2-гӀа дийнахь йуртахь схьаделира кхузаманан «Зайтуна» маьждиг^[9].

• Старокалмашевски гӀала — йуртан йистехь лаьтта археологин меттиг^[4];
• Историн мохкбовзаран Ӏаламан музей йуртан оьздангаллин цӀахь^[8];
• Толаман парк а, Сийлахь-боккхачу Даймехкан тӀамехь эгначарна хӀоттийна хӀоллам а бу эвлан йуккъехь;
• Маьждиг «Зайтуна» (2007 шарахь дина)^[9].

• 55 шеран Толаман урам;
• Габдулла Тукаян урам;
• Гагаринан урам;
• Гайсина Караман урам;
• Галимован урам;
• Ирека Шакирован урам;
• Ленинан урам;
• Маршонан урам;
• Молодёжни урам;
• Муса Гарееван урам;
• Нефтяникован урам;
• Октябрьски урам;
• Пушкинан урам;
• Революцин урам;
• Садови урам;
• Керла урам;
• Советски урам.

• Хазиев Гадельгарей Закирович(оьр.)нохч. (вина. 1930) — ветеринарин лор а, сийлахь академик АӀ РБ (1995) а, ветеринари Ӏилманийн доктор (1982) а, профессор (1986) а^[4].
• Казыханова Фаузия Гиниятуллиновна — РСФСР-н халкъан дешаран отличник.

• Официальный сайт сельского поселения Старокалмашевский сельсовет (бил-боцу.). www.starokalmash.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 15 апрель.
• Сайт Старокалмашевской сельской библиотеки (бил-боцу.). www.stkalmashbibl.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 15 апрель.