Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Рулин, Виктор Петрович

Рулин, Виктор Петрович (1913 шеран 7 апрель, Соьлжа-ГӀала, Теркан область — 1981 шеран 4 декабрь, Москох) — Советан тӀеман лётчик. Белхалойн а, ахархойн а ЦӀечу эскаран а, Советан эскаран а хӀаваан эскаршкахь гӀуллакх дина 1933—1955 шерашкахь. ХасанӀамехь а,

Халхин-Гол хица а герзаца хиллачу тӀемашкахь а, советийн-финнийн тӀамехь а, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀамехь дакъалаьцнарг. Гвардин подполковник ву. 1943 шо чекхдолуш дуьйна 1944 шеран оханан бутт кхаччалц а, 1945 шеран чиллин беттан хӀутоссург бутт кхаччалц а 5-гӀа гвардин истребителийн авиацин полкан командиран декхарш кхочушдеш вара иза. 1973-чу шарахь Н. Г. Ильинца цхьаьна 5-гӀа гвардин тистребителийн авиационни полкан лётчикех а, тӀеман историх а лаьцна дагалецамаш арахецна цо.

Биографи

Виктор Петрович Рулин вина 1913 шеран оханан беттан 7-чу дийнахь Россин империн Соьлжа-ГӀалахь Пётр Алексеевичан а, Наталья Михайловнин а Рулинийн белхалойн доьзалехь. Оьрсий ву.

undefined
undefined

Цуьнан да Пётр Алексеевич Бакох а, Соьлжа-ГӀалехь а мехкадаьтта лехарехь а, доккхуш а хилла Бакох а, Соьлжа-ГӀалахь. Цул тӀаьхьа доьзал дӀабахара Стари Дворе а, цул тӀаьхьа Москох а. Москохь Пётр Алексеевич «Динамо» заводехь токарни станокехь болх беш вара. Советан пачхьалкхан турпалхочун цӀе йала хьалхатеттина вара Рулин Виктор Петрович.

ХӀаваан эскарш белхалойн а, ахархойн а цӀен эскарехь

В. П. Рулин белхалойн а, ахархойн а ЦӀечу эскаран могӀаршка кхайкхира Москох гӀалин Пролетарски кӀоштехь тӀеман военкоматехь 1933 шеран хьаьттан баттахь 3-чу дийнахь[1][2]. 1934 шарахь цо чекхъйаьккхира Луганскехь Донбассера пролетариатан цӀарах йолу лётчикийн 11-гӀа тӀеман авиацин ишкол[3]. Генарчу Малхбалехь тӀеман гӀуллакх дан волавелира иза. 1936 шеран аьхка дуьйна 47-чу истребителийн авиацин полкехь гӀуллакх дира Уссурин областан Хасански кӀоштан Камен-Рыболов аэродромехь. Цо шен цӀеран хих чекхвалар дина Хасан Ӏамехь герзаца тӀом болчу хенахь. 1938 шеран хьаьттан баттахь 1-11 деношкахь И-16 кеманца масех тӀеман мисси дӀахьош вара иза, японхойн зенитни батарейшна а, лаьттан позицешна а тӀелета. 1939 шарахь дакъалецира Халхин Гол хи тӀехь а, Монголийн Халкъан Республикан Буир Нуур Ӏам олучу кӀоштахь а хиллачу тӀемашкахь. Цхьаболчу хаамашца, И-153 истребителян тӀехь тобанан тӀамехь мостагӀчун цхьа кема чудаийтина цо[4][5].

Японхойн милитаристашца тӀемашкахь дика гӀуллакх дарна цунна йелира ЦӀен Байракхан ши орден[3]. Советан-Финнийн тӀом болабелча, цо рапорт дӀаделира тӀеман декъе дехьаваккхархьама. 1940-чу шеран Ӏаьнан а, гурахь а Карелин перешеекехь хиллачу тӀемашкахь дакъалаьцна[2][5]. Ӏаьнан тӀом чекхбаьллачул тӀаьхьа батальонан комиссар В. П. Рулин хӀоттийра 129-чу истребителийн авиацин полкан тӀеман комиссаран дарже, иза кхолла йолийна 1940 шеран майхь Орша гӀалахь[5].

Сийлахь-боккхачу Даймехкан тӀамехь дакъалацар

Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом болабелча карийра В. П. Рулин Малхбузера Беларусехь Тарново аэродромехь[6] кхойтта километр генахь йу керла доза[7]. ТӀеман хьалхарчу сахьташкахь дуьйна Виктор Петровича, полкан командирца капитан Ю. М. Беркал, полкан тӀеман операцешна ма-дарра куьйгалла деш вара. Иштта цо дӀахьора тӀеман декъан персонална йукъахь шуьйра политически болх, говза куьйгалла дора полкан партийни а, комсомольски а организацешна а, йоццачу хенахь аьтто белира полкан лета-технически персонал цхьаьнакхетна, тӀамна кийча йолчу тобане йерзо[8]. Малхбузера а, Калининан а фронташкахь тӀом беш, 129-гӀа истребителийн авиацин полк ша гайтира Белосток-Минскан дозанехь хиллачу тӀамехь а, Смоленскан а, Москохан а дуьхьа хиллачу тӀемашкахь а. 1941 шеран гӀуран беттан 6-чу дийнахь тӀамехь къаьсташ хиларна полк ССРС хӀаваан эскарехь дуьххьарлерачех йара гвардин цӀе йелира, 5-гӀа гвардин тӀеман авиацин полк хилира.

Йерриг бохург санна 1942 шарахь 5-гӀа гвардин истребителийн авиацин полк 5-гӀа гвардин истребителийн авиацин полк тӀом бира Калининан фронтехь Ржевехь хиллачу тӀамехь. 1942 шеран гӀуран бутт кхаччалц батальонан комиссара В. П. Рулина шен лаамехь 76 тӀеман дӀадахарш хилира авиацин тобанийн а, тӀеман а коьртера санна, царех 56 —шен лаьттан эскарш дӀакъовла а, 7 — тӀелетаран кеманаш а, бомбанаш йетта кеманаш а дӀасадаржо а, 11 — мостагӀчун эскаршна а, церан аэродромашна а тӀелатар а. Виктор Петровича дакъалецира 11 хӀаваан тӀамехь а, ткъа 1942 шеран кхолламан баттахь 2-чу дийнахь цо шен дуьххьарлера документашца гайтина хӀаваан толам баьккхира Сийлахь-Боккхачу Даймехкан тӀамехь, немцойн Ю-88 бомбардировщик чу а дожош.[2]1942-чу шеран бӀаьстенан чаккхенехь, тӀеман комиссарийн институт дӀайаккхарца доьзна, В. П. Рулина гвардейски подполковникан тӀеман дарж а эцна, полкан командиран политикан гӀуллакхашкахула гӀовсан дарже хӀоттийна. Оцу даржехь тӀом чекхбаллалц Къилбаседа-Малхбузера а, 3-гӀа а, 1-ра а Украинин фронташкахь тӀом беш, Виктор Петровича дакъалецира Сталинградехь го биначу немцойн тобанан хӀаваан блокадехь, мукъайаьккхира Донбасс а, лахара Днепран мохк а, цо мостагӀ Украинин а, Польшин а, Германин а стиглахь дӀатоьхна. Полковник-инженер П. М. Ожимков, иза Рулин тӀеман гайтам бара цуьнан Ӏедалехь коьрта а, билгалдоккхуш а фактор хилла дӀахӀоьттинарг. Пётр Михайловича иштта хастам бира Рулинна политически хьаькам санна:

Полкан комиссаран кхетош-кхиоран белхан эвсаралла а, шера хилар а лаьттара цо шен куьйга кӀел болчарна дешнашца Ӏамийна ца Ӏаш, шен личностни тӀеман гӀуллакхашца а Ӏамийна хиларехь. Полкан комиссара дукха хан йоккхура лётчикашна йукъахь, церан воккха накъост хиларе терра, говза дӀадаьхьира цаьрца цхьалха, даггара къамел, ткъа абстрактни темана тӀехь хилла ца Ӏаш, забаршца а, забарца а, Ӏалашонца, дешаран а, халачу хьолехь доттагӀаллин гӀоьналлин а аьттонаш ца кхоош, цо къаьсттина тидам тӀебохуьйтура къоначу лётчикашна.

— Ожимков П. М. ТӀеман дагалецамашкара

Полкан къаьсттина чӀогӀа тӀеман болх бечу деношкахь гвардин подполковник В. П. Рулин хийца ца луш qеха хан йоккхура аэродромехь, кӀадбеллачу лётчикашна, кест-кеста сакхт долу кеманашца цӀабогӀуш, радиоца охьаховша гӀо деш[5]. Шен полкан декъашхо санна хьалхарчу дийне кхаччалц тӀаьххьарчу дийне кхаччалц тӀом биначу Виктор Петровича дуккха а тӀеман лётчикаш кечбина, уьш сержанташкара майоршка кхаччалц хьала а бохуш, дукха хан йоццуш лётчикийн училище чекхъйаьккхинчарех эскадронан командиршка кхаччалц. Царах 14-нна Советан Союзан Турпалхочун сийлахь цӀе йелира[9].

undefined

1943 шо чекхдолуш хиллачу полкан командиран В. А. Зайцевн кхиам боцуш десант охьахиъначул тӀаьхьа гвардин подполковник В. П. Рулин 5-гӀа гвардин истребителийн авиацин полкан командиран декхарш кхочушдеш вара 1944 шеран оханан беттан кхаччалц. 1945 шеран чиллин беттан 11-чу дийнахь дуьйна тӀом чекхбаллалц Виктор Петровича йуха а тӀеман декъан куьйгалла дира[9]. Цуьнан ма-дарра куьйга кӀел полко 1468 тӀеман дӀадахарш йира. ХӀаваэхула тӀом беш Рулин гӀаролхоша 48 мостагӀчун кема чудаийтира, шайн кхоъ кема а, ши летчик а бен ца велира.

Динчу штурмашкахь полко хӀаллакдира а, зенаш дира аэродромашкахь мостагӀчун 20 кеманна а, 5 танкна а, тягачна а, 1600 гӀашлойн а, гӀудалкхийн а машенашца а, тӀеман техникаца 1570 ворданца а, 29 паровозан цӀерпоштнекъан а а , Ӏ17 цӀерпоштан вагонаш а, 8 цӀерпоштан а, 14 машенан йагориг а, хьокхуш йолу хьумнашца а, кхо тӀай дохийра а, 43 гӀишло немцоша чӀагӀонаш йира а, 130 йоккха цӀе кхоьллира а, 58 зенитни тоьпан цӀе дӀайаьккхира а, 1700 сов мостагӀчун салти а, эпсар а вийра, дӀасабаржийра. Оппельнан а, Глогау а, кӀоштахь го бина мостагӀийн тобанаш дӀайаьхначу хенахь, полко дийнахь 45-50 кхиаме тӀеман рейс йора, цуо доккха гӀо дора шен лаьттан дакъошна кхиамца болх барехь. ВорхӀазза корпусан а, дивизин а командирашкара баркаллаш кхаьчнера полкан персонална[9].

Берлинерчу операцехь дика гайтарна 5-гӀа гвардин тӀеман авиацин полкна елира «Берлин» сийлаллин цӀе, ткъа Дрезден схьайаккхарехь эвсаре тӀеман гайтамаш гайтарна шолгӀачу даржан Хмельницкий Богдан орден йелира. Шен лични документашца, гвардин подполковник В. П. Рулин, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом боьдуш, 131 кхиаме тӀеман хьаладовлар дира И-153 а, МиГ-3 а, LaGG-3 а, La-5F а, La-7 кеманаш тӀехь, кхаа индивидуальни а, кхаа тобанан а хӀаваан викто кхаьчна[9]. Г. А. Баевскийн тептарца, тӀом чекхболуш Рулинан шен тӀеман тептарехь дара 300 сов тӀеман хьаладовлар, цу йукъахь цо шен лаамехь 5 мостагӀчун кема чудаийтира, кхин а 9 тобанан декъашхо санна[10].

ТӀом чекхбаьлча

Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом чекхбаьллачул тӀаьхьа В. П. Рулин тӀеман авиацехь висира. Эстонера Кейла гӀалахь а, Архангельскана гергахь йолчу Талаги гӀалахь а гӀуллакх дина цо. 1955 шарахь гвардин подполковник Рулинан даржехь пенсе вахара иза. Иза Москохь Ӏаш вара. Ветеранийн боламехь жигара дакъалоцуш а, шен накъосташца цхьаьнакхетарш рогӀера вовшахтохархо а вара иза. 1973-чу шарахь Н. Г. Ильинца цхьаьна цо арахийцира тӀамах лаьцна дагалецамийн книга «ХӀаваэхь гӀаролхой». Виктор Петрович кхелхина 1981 шеран гӀуран баттахь 4-чу дийнахь, дӀавоьллина ву коьртачу шахьарахь Котляковское кешнашкахь[5]. Иза дӀавоьллина коьртачу шахьарахь Котляковское кешнашкахь.

В. П. Рулинан гӀарабевллачу шен толамийн список

№ Терахь Кеманан тайпа ТӀом хилла меттиг
1 02.01.1942 Юнкерс Ju 88 -
2 12.03.1943 Мессершмитт Bf.109 Голая Долина

СовгӀаташ

  • пхиъ ЦӀен Байракхан орден (27.10.1938; 17.11.1939; 03.11.1944; 11.05.1945; 03.11.1953)[1][2][9];
  • Даймехкан тӀеман хьалхарчу даржан орден (30.07.1943) йуьхьанца Ленинан орденна хьалхатеттина вара;
  • Шиъ ЦӀен Седа орден (30.11.1941; 20.06.1949)[8];
    • мидалш, шайна йукъахь:
    • «ТӀеман гӀуллакхна» (03.11.1944)[9];
    • «1941-1945 шерашкахь хиллачу Сийлахь-боккхачу Даймехкан тӀамехь Германина тӀехь толам баккхарна»;
    • «Берлин схьайаккхарна»;
    • «Прага мукъайаккхарна».

Мах хадор а, хетаргаш а

«ТӀеман коллективан куьйгалхочунна куьйга кӀел болчу нехан агӀор лерам а, гергарло а, Ӏедал билгалдаккха а, гайта а нийса дош дац, цунна шен-шен кепара кхолладеллачу дашел — БАТЯ. Дуккхаъчара, вуно дукха хьолахь, авиаполкехь политикан гӀуллакхашкахула буьйранчин гӀовсах Рулин Виктор Петровичах «батя» олура. И лакхара, йукъара цӀе цо шен синан цхьалхаллица, шен куьйгакӀел болчу массо а нахана гӀайгӀа барца, тидам барца кхаьчна; цуьнан хала къинхьегам, ткъа коьртаниг, рейсашкахь цуьнан тӀеман гайтамаш... Фронтехь Виктор Петрович кест-кеста шен лаамехь шен Ла-5 тӀеман кеманашца хьалаволуш вара, шен куьйга кӀел болчу лётчикашца тӀеман тӀедилларца дӀахьош вара, цаьрца шайн тӀеман дахаран массо а кхерам дӀасабоькъуш, иза дара цуьнан Ӏедалан коьрта а, билгалдоккхуш а бехкам. Цунна тоьшалла до цуьнан сийлахьчу тӀеман а, тӀеман лётчикан белхан а биографино» — Ожимков Петр Михайлович «ТӀеман дагалецамашкара».

«Полкан комиссар вара подполковник Рулин Виктор Петрович, хӀетахьле цуьнан хӀинцале а тӀеман зеделларг а, тӀеман совгӀаташ а дара. Цо а, В. А. Зайцевс а уггаре а мехала а, чолхе а тӀеман декхарш кхочушдарехь полкан йерриге а кеманийн состав дӀакхоьхьура. Цаьргара Ӏемира тхо, цара санна мостагӀ эшо а Ӏемира тхуна, ткъа коьртаниг, командира а, комиссара а лётчикашна чу кхоьллина Даймахке доза доцу безам а, халкъана шайн дог ца лозуш хилар а, мостагӀчуьнга болу цабезам богуш хилар а... В. А. Зайцев а, В. П. Рулин а, тхан тӀеман комиссар, лётчикашна безаш а, лоруш а бара — массо а персонал, массо а гвардейцаш...» — Сийлахь-Боккхачу Даймехкан тӀеман декъашхочун а, Советан Союзан Турпалхочун а, авиацин генерал-майоран Лавейкин Иван Павловичан дагалецамаш.

«ТӀеман декхарш кхочушдарехь уггаре а жигара а, майра а, турпалалла а гайтира Генарчу Малхбалера схьакхаьчначу 29-чу ЦӀен Байракхан авиацин полкехь охьадаьхначу мостагӀчун кеманашна баллаш схьайиллина волу жимах волу лейтенант И. Л. Юхимович; командирш а, авиаэскадриляш а, капитанаш а — А. А. Тормозов а, Н. И. Морозов а, Н. К. Петров а, майор А. Д. Гребнев а, комиссар аэ лекх. лейтенант И. М. Дудин ткъа вуьйш мостагӀчунна дуьхьал тохарш нийса хиларца къаьсташ бара; батальонан комиссар; 5 гиап В. П. Рулин хьалхарчу гӀертарехь чудаитна Ju-88». — Москохь хиллачу тӀамехь Калининан фронтан хӀаваан эскарш.

Суьрташ шен архивера

Утёсов Леонидан джаз-оркестро 5-чу гвардин тӀеман авиацин полкан лётчикашна совгӀатна деллачу шина Ла-5Ф «Весёлые ребята» кеманех цхьаннан маӀа тӀехь лаьтта полкан комиссар В. Рулин (аьрру агӀор) а, Л. Утёсов (аьтту агӀор).

Библиографи

  • Ильин Н. Г., Рулин В. П. Гвардейцы в воздухе. — М: ДОСААФ, 1973. — 271 с.

Билгалдахарш

  1. ↑ 1 2 ЦАМО, ф. 33, оп. 690306, д. 156.
  2. ↑ 1 2 3 4 ЦАМО, ф. 33, оп. 682526, д. 767.
  3. ↑ 1 2 11 военная школа пилотов - 1934 г. Ворошиловградское ВВАУШ. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 12 декабрь.
  4. ↑ Список Советских лётчиков имеющих победы в Монголии (Халхин - Гол). Красные Соколы. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 12 декабрь.
  5. ↑ 1 2 3 4 5 Ожимков, 1978.
  6. ↑ Ныне местечко Tarnowo-Goski Белостокского повята Подляского воеводства Польской Республики.
  7. ↑ Гвардейцы в воздухе, 1973, с. 10.
  8. ↑ 1 2 ЦАМО, ф. 33, оп. 682524, д. 232.
  9. ↑ 1 2 3 4 5 6 ЦАМО, ф. 33, оп. 690306, д. 1583.
  10. ↑ Баевский, 2009.

Литература

  • Ожимков П. М. Из воспоминаний о войне. — Самиздат, 1978.
  • Баевский Г. А. «Сталинские соколы» против асов Люфтваффе. — М.: Яуза, Эксмо, 2009. — 288 с. — 5000 экз. — ISBN 978-5-699-33201-4.
  • Артем Драбкин. Истребители. «Прикрой, атакую!». — М.: Яуза, Эксмо, 2012. — 192 с. — ISBN 978-5-699-55489-8.

Хьажоргаш

Категореш