Мусаев, Мурад Ӏалавдин воӀ

Россин ТӀеман ницкъийн Генералан штабан Коьрта урхаллин(оьр.)нохч. ГРУ Генштабан ВС Россин коьртехь капитан Ульман, Эдуард Анатольевич(оьр.)нохч. командованин омрица Тоьпаш туьйхира Нохчийн Республикин цхьана ламанан кӏоштахь Дай а, Нохч-Келой а йарташкара йалх вахархочунна. Лакхара омрица, байъинчеран декъий машен чу а доьттина, дагийра, цул тӏаьхьа леррина подразделени штабе йухайирзира, цигахь капитана Ульмана хаам бира «террористаш хӏаллакбарх» лаьцна. Зулам гучудаьккхира, спецназхошна Ульманна а, Воеводинна а, Калаганскийна а, Перелевскийна а бехкаш дехкира, амма бехкебийраш шозза бакъбира. 2006-чу шарахь бохамхиллачийн агӏор гӏуллакхе велира адвокат Мусаев Мурад. Цо дакъалоцуш ши процесс хиллачул тӏаьхьа: цкъа хьалха РФ-н Конституцин кхелехь а, цул тӀаьхьа Къилбаседа Кавказан округан тӀеман кхелехь а — кхеле озийнарш бехке лерира.

2011 шарахь Йуккъера музыкин школан(оьр.)нохч. (ЦМШ) профессор Анатолий Рябов(оьр.)нохч. бехке вира ишколан дешархошна ницкъбарна. Мусаевс ларвора Рябов хьалхарчу талламан муьрехь. Музыкин школан белхахой а, дешархой а, ткъа иштта цуьнан дуккха а накъостий Анатолий Рябов ларван хиттина хиларна, профессоршна харц бехкаш дина аьлла дӀахьедеш, гӀуллакхна шуьйра йукъараллин резонанс хилира. Суьдан процессехь Анатолий Рябов кхоччуш бехках мукъа ваьккхира.

2010-чу шарахь хаамийн гӀирсашкахь репортажаш гучуйевлира Краснодаран махкара Кущёвски(оьр.)нохч. станицера: дуьйцург дара дуккха а нах байъарх а, кхин долчу зуламех а, таӀзар доцуш «Цапковскин» гӀерано кхойтта шарахь сов лелийначу. Цунна тӀаьхьа дара XXI-чу бӀешеран йуьххьехь Россин уггаре а гӀарадаьллачу бехктакхаман гӀуллакхех цхьаъ лацар а, долор а. 2013-чу шарахь М. Мусаев оцу гӀуллакхе йукъавахара турсло Вячеслав Цеповязан — «Слава Кубани» ООО-н (регионан уггаре а баккхийчу йуьртабахаман арахецархойх цхьаъ) долахочун а, куьйгалхочун а — лардархо волуш, бандин декъахо хиларна бехке вина волу.

М. Мусаеван долара Ӏумар Батукаев лоцуш вара Московах май беттан 9-чу дийнан дезде кхочушдарехь терроран тӀелатар дан кечам бар шеквелла. ТӀаьхьа бехк хийцира, суьде дӀаделира Нохчийн Республикин Президентан Кадыров Рамзанан дахарна тӀелатар дар кечам барх долу гӀуллакх. Эксперташа бахарехь, хӀара гӀуллакх бехке веш чекхдаьлла хила дезара, амма дехачу суьдан процессан жамӀехь Батукаев У. Нохчийн Республикин Президентан дахарна тӀелатар дар кечамехь бехк боцуш витира, ткъа суд йира герз латторна бен^[2].

Журналистан а, бакъоларйархочуьнан Анна Политковскаян вен лерина бехктакхаман гӀуллакх Россин XXI бӀешеран йуьххехь уггаре а доккхачу суьдан гӀуллакхех цхьаъ хилира. Оцу суьдан процессехь адвокатан М. Мусаеван къхетаме къамелаш цитаташка декъна маьӀнаш дира. Суьдан залан репортаж арахийцира цхьайолчу дуьненайукъарчу арахецаршкахь, царна йукъахь «Нью-Йоркер» журнал а долуш^[3]. 2009 шеран февралехь бехкенаш цхьабарт болуш бакъбира^[4], Амма цул тӀаьхьа пхи шо даьлча, 2014-чу шарахь, йуха а кхелан процесс бахьана долуш, уьш бехке а бина, йеххачу ханна набахтехь йаккха хан туьйхира. Кхелан сацам тӀеэцнарг апелляцица дӀавелира^[5].

2009-чу шарахь Дон-ТӀера-Ростовн цхьана кӀоштан кхело сацам тӀеийцира Россин территори тӀера масех студент — хасидаш(оьр.)нохч., Йоккха Британин а, АЦШн а, Канадин а гражданаш арабаха. ГӀуллакх пӀераскан дийнахь (Шаббат(оьр.)нохч. тӀеэцначу хенахь) хиларна, хасидаш дуьхьал бара автобус чохь цхьана ханна латточу изоляторе дӀабига. Масс-медиано йаздарехь, студентийн векал волу М. Мусаевс новкъарло йина цига кхайкхинчу спецназан тобанна, ша шен ларбийриг физически а лардан кийча ву аьлла. Эххар а хасидашна гӀаш лела маьрша дитира, тӀаккха шайн адвокат коьртехь а волуш, догӀанехь суьдера изоляторе кхаччалц пхи километр сов некъ бира цара. ТӀаьхьо студенташ паргӀат а баьхна, шаьш цӀа берзира^[6].

2006 шарахь Москохан «Терра» арахецарс арахийцира «Йоккха энциклопеди»(оьр.)нохч. — 100 000 соьмал сов мах болу хаза 62 том йолу арахецар. Билгалйинчу энциклопедин статья Нохчийн Республиках лаьцна йара, чохь йара нохчийн исторех лаьцна харцхьабаьхна хаамаш, оцу къомах а, цуьнан векалех а лаьцна сийсазе хетарш а дара. 2010-чу шарахь цхьа могӀа бакъонашларъяран институташ гойтуш волчу Мурад Мусаевс кхелан сацам бира и статья экстремистийн материал(оьр.)нохч. къобалйарх а, «Йоккха энциклопедин» 58-гӀа том дӀайаккхарх а лаьцна^[7].

2011 шеран майхь БуритӀе меттигера вахархочо Альберт Цгоева тоьпаш туьйхира Къилба ХӀирийчоьнан президентан а, премьер-министран а гӀаролан белхахошна. Цгоев бехке вира ши стаг верна, шен цабезам бахьана долуш, цунна таӀзар дан тарлора велла дӀаваллалц набахтехь йаккха. Суьдан процесс дӀайахьарехь Мусаевн аьтто белира пачхьалкхан гӀаролан белхахойн сийсаздаршца а, кхерамашца а доьзначу аффектан(оьр.)нохч. хьолехь Цгоев лелла хилар тӀечӀагӀдан. Бехкевар йухакарладаьккхира, Цгоевна набахтехь даккха ши шо ах шо хан туьйхира^[8].

2001-чу шарахь Россин эскаран полковник Юрий Буданов бехке вира Нохчийн Республикин бахархо йолу 18 шо долу Эльза Кунгаева йоьӀна тӀелетта вийрна аьлла. 2003-чу шарахь иза бехке вира стаг верна, цӀе дӀа а йаьккхина, 10 шеран набахтехь йаккха хан тоьхна цунна. 2010-чу шарахь хӀинцале а хилла полковник Буданов хенал хьалха маьрша ваьккхира, ткъа 2011-чу шеран 10 июнехь — Москохан Комсомольски проспектера цхьан цӀийн керт чохь тоьпаш туьйхира. М. Мусаевс ларво Юсуп-Хьаьжа Темерханов, Буданов вийна аьлла бехке вина волу. Темерхановн гӀуллакхан процесс Россин суьдан исторехь уггаре а гӀарадаьлчех цхьаъ хилира: М. Мусаевс бехке бира оперативни белхахой, следователаш а, прокурораш а бехктакхаман гӀуллакх харцдарна, нах лечкъорна а, лазарш дарна, ткъа талламан органаша М. Мусаевна дуьхьал бехктакхаман гӀуллакх диллира тешаш эцарна а, суьдан кхел йохорна а^[9].

2013-чу шарахь Ставрополан мехкан Ӏедало дихкира йукъардешаран школийн дешархошна коьртахь хӀума а, йа динан духар а доьхна дешаран хьукматашка бахар. Мехкан цхьа могӀа йарташкахь дукхахберш бусалбанийн (ногӀийн) бахархой болуш керла норма реза ца хуьлуш тӀеийцира, масех доьзало суьде дехар дира т. н. «хьиджаб цамагор» законехь доцуш ду аьлла. М. Мусаевс ларйо оцу доьзалийн хьашташ Россин суьдашкахь^[10].

2014-чу шарахь Внуково аэропортан кема гӀоттучу асанна тӀехь ло дӀадоккхучу машенах дӀакхеттачул тӀаьхьа чудоьжнера долара кема. Цу тӀехь Москохара Париже йухавогӀура дуьненайукъарчу Total концернан президент Кристоф де Маржери. Масех стаг хӀаллакхиларна кхерамазаллин бакъонаш талхорна бехк кховдийна ло дӀадоккхучу машенан шоферна Мартыненко Владимирна а, инженерна Леденев Владимирна а, тӀемадаларийн куьйгалхочунна Дунаев Романна а, диспетчерна Круглов Александрна а, диспетчер-стажерна Кривсун Светланина а, цуьнан турсло Мусаев Мурад хилла. 2016-чу шеран январехь Кривсун Светланина бехктакхаман гӀуллакх — массо а бехкебечех цхьаъ бен воцуш — сацийра цуьнан леларехь зуламан хӀоттам цахиларна. Светлана Кривсун йуьззина реабилитаци йина йу^[11].

2013-чу шарахь Новороссийскан Октябран кӀоштан кхело транспортан прокуроро динчу дӀахьедарца экстремистийн лерира Россехь уггаре а даьржинчу Къуръанан гочдарех цхьаъ. Гочдаран авторан Кулиев Эльмирин хьашташна кхелан сацамна латкъам бина Мусаев Мурада. Краснодаран махкарчу кхело Мусаевн арз къобалдина, Октябран кӀоштан кхелан сацам юхабаьккхина, керла сацам бина — прокуроро экстремистийн жайна къобалдарх дина дӀахьедар кхочуш ца дарх лаьцна^[12].

Россин Федерацин Хоттаман палатан департамента директор генерал-майор Александр Михайлик лаца а лаьцна, пара эцарна бехке вира Россин Федерацин Федералан Гуламан Федерацин Советан декъашхочуьнгара, Новгородан областан сенаторегара Коровников А. В. схьаэцарна. Бехкевечуьнан лакхара статуса бен а доцуш, кхечу хӀумано а белла цуьнан гӀуллакха резонанс: Михайлик А. Г. доьзалехь хилла трагеди — цуьнан зуда Наталья ца йеллера лацарх хаам беш, больницашка а, моркашка а шен майра лоьхуш йахнера, амма иза ца карийра цунна, цу тӀаьхьа ша-шен вийра тӀеман корта ларбеш^[13]. Мусаев М. Н. ларвора Михайлик А. Г., тӀечӀагӀдеш цуьнан лацар питанан жамӀ дуйла. Михайлик А. Г. талламан изоляторехь масех бутт баьккхира, цул тӀаьхьа паргӀат а ваьккхина, кхоччуш реабилитаци йира^[14].

Петарбухан сервисан а, экономикан а университетан ректор Викторов Александр вийра Всеволожскерчу шен цӀийнан кертахь пхеа тапчанца 2012-чу шеран сентябран 5-чу дийнахь. Стаг вер кхочушдархошна кхел йира 2015-чу шарахь. Кхо шо даьллачул тӀаьхьа стаг вер вовшахтохарна бехк кховдийна вузан хиллачу проректорна Соловьев Василийна, Соьлж-ГӀалахь лаьцначу^[15]. Соловьёв бехкевеш долу зуламан гӀуллакх хьажира Ленинградан областан суьдехь, присяжни заседателийн коллегин дакъалацарца. Ларвархо вара Мурад Мусаев. Масс-медиано яздарехь, Ленинградски областан суьдехь хӀокху гӀуллакхехула хиллачу суьдан процессехь Мурад Мусаев ларвеш вистхиллачул тӀаьхьа «пачхьалкхан бехкебархошна мотт баьшна бисира». Василий Соловьёв бехкевоцуш ваьккхира присяжни заседателийн дукхахболчу кхаьшнашца: 10 дуьхьал 2^[16]. Дукха хан йалале бакъхиларан сацам дӀабаьккхира Россин Федерацин Лакхарчу Суьдо^[17]. Дукхахчу кхаьжнашца гӀуллакх юха а толлучу хенахь — 7 дуьхьал 5 — присяжниша бехкеваран вердикт йира. ДӀасацаваларан кехат кӀел маьрша хилла волу бехкевийриг вердикт дӀакхайкхо ца веара^[18], лехамашка а велира^[19].

2024-чу шарахь Мусаев Россин Федерацин тӀеман министран гӀовс хиллачу Тимур Ивановн(оьр.)нохч. гӀуллакхна йукъавахара, параш эцарна а, ахча дайарна а бехке веш волчу^[20]. Оццу шеран май баттахь адвокато тӀечӀагӀбира гӀодечун гергарчеран бахам лацарх болу хаамаш^[21]. 2025 шеран 1 июлехь Ивановна 13 шо колонехь даккха а, 100 млн рубль гӀуда тоха а кхел йира; суьдо бехке лерира иза бурамаш эцарехь а, «Интеркоммерц» банкан ахча легализаци йеш а ахча дайарна. Лардархоша дӀахьедира кхел лакхарчу суьде дӀайала дагахь дуй шаьш^[22], ткъа 2025-гӏа шо чекхдолуш Ивановна керла бехкаш дехкира^[23].

Мусаевс тайп-тайпанчу хенахь иштта ларвора Самарин областан Нефтегорскан кӀоштан куьйгалхо Корнев Владимир^[24]; «Тольяттихимбанкан» куьйгалхо Попов Александр^[25]; «Инвестбанкан» куьйгалхойх цхьаъ вара Зайцев Сергей^[26]; «Таврический» банкан акционер Махаури Хизар^[27]; гӀараваьлла молдавин политик, Бельцы гӀалин мэр Ренато Усаточуьн(оьр.)нохч.^[28], хьесапан палатин аудитор, россин федерацин гӏишлошйаран министр хилла а, Ивановски областан губернатор Михаил Со а, кхиберш а. ОМОНЦА латар бахьана долуш чувоьллинчу Джумаев Саӏидан адвокат вара Навальный Алексейгахьа протесташ (2021)(оьр.)нохч..

2017-чу шеран юьххехь Мурад Мусаева дӀадолийра «Rohingya Alert» гӀоьналлин проект рохинджа (рохинья) халкъана юридически гӀо дарехь, коьртачу декъана Мьянмехь (хьалха Бирма хиллачу) Къилбаседа Ракхайн штатехь дехаш долчу. Проектан агӀон тӀехь ма-дарра хаам баржош ма-хиллара, рохинджа халкъ Цхьаьнатоьхна Къаьмнийн Организацино дуьненахь уггар а халачу хьолехь долу этносан кегийрхой ду аьлла къобал дина.

Мурад Мусаев Мьянмехь рохинджаш вехачу меттигашка вахара, цигахь, Мусаевс ша бинчу хаамашца, рохинджа халкъана тӀехь геноцид йина хиларан тоьшаллаш гулдинера, шайна йукъахь видео- а, фотоматериалаш а йолуш, репрессеш лайнарш интервью эцна а болуш. Мусаев иштта вахара Малайзис рохинджа халкъан хьал дийцаре дан кхайкхинчу Куала-Лумпурехь Исламан къаьмнийн организацин арахьарчу гӀуллакхийн министрийн цӀеххьана хиллачу кхеташоне. «Rohingya Alert» проект къобалйира Малайзин премьер-министр хиллачу, Къилба-Малхбален Азин ширачу политикех цхьаьволчу Махьатхир Мухьаммада.

ТӀаьхьа, 2017-чу шеран аьхка, Москохахь а, Соьлжа-ГӀалахь а, Россин кхечу гӀаланашкахь а дуккха а митингаш дӀайаьхьира рохинджа халкъана гӀоьнна. Мусаевс чӀагӀдора, ша оцу боламан организатор вац бохуш, амма проблема шуьйра йийцаре йечу хенахь билггал иза вара Мьянмехь долчу хьолан коьрта эксперт, рохинджа халкъан хьашташ лардеш, Мьянман Ӏедал геноцид лелорна бехке деш.

Мьянман Ӏедалшна а чӀогӀа критика йира дуьненан йукъаралло, дуккха а нах байъарца а, Мьянмера йерриг рохинджа халкъ арабахарца а доьзна.