Мусаев, Зелимхан Мохьмад-Салахьан воӀ

Мусаев Зелимхан вина 1970 шеран лахьанан беттан 8-чу дийнахь Соьлжа-ГӀалахь. Цуьнан доьзал ламанан Итон-Кхалла йуртара бу^[2].

1988-чу шарахь чекхъйаьккхина Соьлжа-ГӀалин № 46 йолу йуккъера ишкол, ткъа 1993-чу шарахь чекхъйаьккхина Нохчийн пачхьалкхан университетан историн факультет.

Жимчохь дуьйна шовкъе йешархо вара иза а, студент волуш классически кепаран латар лелош вара. Поэзи йазйан волавелира итталгӀа классехь, 1986—1987 шерашкахь гергахь, классикан оьрсийн поэтийн кхолларалла Ӏамош^[2].

1995-чу шарахь Нохчийн Республикин арахьарчу зӀенийн министерствон коьрта говзанча вара иза.

1996-чу шарахь дуьйна Нохчийн Республикин Лаккхарчу Кхеташонан аппаратехь болх бина.

2003-чу шарахь Соьлж-ГӀаларчу мехкадаьттан институтан историн кафедран ассистент болх бина цо.

2004—2007 шерашкахь Нохчийн Республикан промышленностан а, энергетикан а министерствон пресс-секретарь вара.

2007 шеран лахьанан беттан 15-гӀа дийнахь дуьйна иза вара къоман политикин а, зорбанан а, информацин а министран хьехамча.

2008 шеран кхолламан баттера 29-чу дийнахь 2011 шеран гӀуран батте 21-чу дийнахь кхаччалц болх бира Нохчийн Республикан къоман политикехула а, зорбанан а, информацин а министран гӀовсан даржехь. Цо шен тергонехь латтийра «Къоман политика» блок^[3].

Мусаевн йукъараллин гӀуллакх дӀадоладелира 2008-чу шарахь, иза хилира «Нохчийн архив» проектан дог-ойла кхуллуш а, вовшахтоьхнарг а^[4]; оцу историн материалийн гуламан хьалхара том арайелира 2008 шеран асаран беттан 11-чу дийнахь^[5].

Цуьнан поэтически дебют йара 2010 шеран асаран беттахь шен дуьххьарлера стихийн гулар «Дикачу агӀор» арайалар.

Мусаевс шен дуьххьарлера къаьстина историко-лингвистически таллам арахецна 2011-чу шарахь «Фрагменты истории в фольклоре и лексике чеченцев» цӀе йолу.

2011-гӀа шо чекхдолуш Ӏедалан балхара дӀаваьллачул тӀаьхьа Мусаев Зелимхана шен коьрта тидам тӀебахийтина йозанан а, историн а, йукъараллин а гӀуллакхашна.

2010-чу шарахь Нохчийчоьнан йаздархойн союзан декъашхо хӀоьттира иза, амма 2016-чу шеран оханан баттахь шен лаамца дӀавахара иза.

2012-чу шарахь «Кавказская политика» сайтан тӀехь «Соловьёв-разбойник нарвался на чеченцев» цӀе йолу йаззам зорбане йаларо эмоцин реакци гайтира вевзаш волчу журналистан а, телевизионан эфирехь Соловьёв Владимиран а «Вести-ФМ»(оьр.)нохч. радион эфирехь. Къаьсттина оьгӀазвахийтира иза йаззам тӀехь йалийначу З. Мусаевн комментарино. Цуьнан бахьана дийцира Мусаевс^[6]:

Цундела, оьрсийн мотт йоза-дешар хууш волчу ас, Соловьёвна кхетадо: «иудин» а, «жуьгтийн» а — кхетамашна йукъахь йоккха башхалла йу. Хьалхарчу хьолехь, со кхетарехь, Ӏийсана (Делера салам хуьлда цунна) йамартло йинчу векалех цхьаъ волчу Иуда-Искариотах лаьцна хьахийна ду. ШолгӀачунна маьӀан тӀехь къаьмнийн йа динан агӀо тоьлла.

Цундела, Соловьёв къомах хиларна тӀехь совца а ца моьттура суна, цундела сан дӀахьедарна антисемитийн подтекст йала гӀортар (йуха а, «вай» доцуш боху ас!) кхачамбацарш хилла лору ас. Цул сов, со нохчийн орамах схьаваьллачу тӀаьхьенах хиларе терра, кхечу къаьмнийн сий а, йахь а лоруш, ларам бан Ӏамо а ца оьшу. И дерриге а хаамаш вайн генотипехь бу.

Стохка Исраилан пачхьалкхехь хилира со; таханлерчу исраилхошна йукъахь, Советан кхеташо пачхьалкхехь схьабевллачу бахархошна йукъахь оьздачу нахаца бевзира со, цаьрца йукъаметтигаш лелийра суна. Ткъа массанхьа а, сан доттагӀчунна а, суна а лераме а, доттагӀаллин а дог-ойла хаалора — жуьгтийн а, палестинахойн а.

Йукъарчу хьесапехь, ас даима а леладо нахаца нийса, дуьззина, пайде диалог, цуьнан жамӀехь тайп-тайпанчу пачхьалкхашкахь доттагӀий а, дика лаамхой а бу сан — Россин цхьа могӀа гӀаланашкахь, Исраилехь а, Украинехь а, Гуьржийчохь а…

— З. Мусаев

2011-чу шеран мангалан бутт чекхболуш З. Мусаев хилира Исраилерчу Абу-ГӀошехь, Нохчийчоьнан арахьарчу зӀенийн а, политикин а, зорбанан а, информацин а министран заместителан даржехь волуш. Меттигерчу кхеташонан куьйгалхочо Салим Жабера кхайкхина, шен генара гергарнаш Дезачу махкахь бевзина Мусаев царна дуьхьал вахара. Меттигерчу предпринимательшца а, гӀалин куьйгалхонца а цхьаьнакхийтира иза.

Жабер Салим Соьлж-ГӀала веара, Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнца Кадыров Рамзанца а, ткъа иштта Ӏилманан а, оьздангаллин а министрашца цхьаьнакхийтира. Жабер Москох а хилира, цигахь Абу-ГӀошан бахархойн нохчийн орамаш тӀечӀагӀдинчу историкашца цхьаьнакхийтира иза. Джабер цӀа веана кхо бутт ах бутт баьлча меттигерчу кхеташоно сацам бира Кадыров Ахмат-Хьаьжин сий деш Абу-ГӀошехь цхьана урамна цӀе тилла.

Мусаев Зелимханан кхолларалла цхьана а билггалчу литературан боламан йа кхоллараллин ишколин гурашкахь категори йина йац^[7]. Критикаша иза оьрсийн маттахь йаздеш шатайпа автор ву бохуш дуьйцу. Цуьнан поэзехь нохчийн къоман башхаллех а, историх а кӀорггера зӀе йолуш, оьрсийн классически лирикин ламасташ цхьаьнатоьхна ду^[7]. Рецензенташа билгалдоккху поэтан «дика кечдина, къаьсташ хатӀ» хилар а, догцӀеналла а^[8].

Мусаевн кхолларалла философски а, граждански а поэзи тӀехь лаьтташ йу^[7]. Цуьнан произведенешкахь ойла йо хиларан маьӀнех а, диканах а, вонах а, нохчийн халкъан кхоллам а, тӀеман а, машаран а теманаш а, бохаман лазам а, йухаденваларан символаш а толлуш^[7]. Авторан дахар а, поэтически кредо а гойту цуьнан хьалхарчу гуларан цӀарца «Дикачу агӀор»^[8].

Цуьнан поэзехь билгалйолу меттиг дӀалоцу исламан бахьанаш. Ша Мусаевс ма-аллара, тӀом боьдуш шена лайна карчамаш хиллачул тӀаьхьа, динца ийзавелла иза, бусалба дин цуьнан дуьнене хьежаман бух хилла дӀахӀоьттина. Амма цо ша йеккъа цхьана динан поэт ца лору. Цуьнан хьалхарчу кхоллараллехь а йара лирически а, забарийн а произведенеш.

Мусаевн коьрта теманаш йу къоман башхалла а, нохчийн оьздангаллин кхетам а, «нохчийн ойла» (къоман ойла) а^[7]. Нохчийн йаздархочо Жумалаева Лулас иштта билгалъйаьккхина цуьнан поэзи: «Бу поэташ дуткъа хьажаран а, Меттигийн поэташ… Шеко йоццуш, хӀора нохчийн поэтана шен „нохчи“ а, „нохчийн ойла“ а бохучу кхетамашца къовсам боцуш, орамашца гергарло хиларан къаьсттина синоним санна го гергарло»^[7]. Мусаевн граждански лирика ира жоп ло хӀинцалерчу кхачамбацаршна; масала, критикашна «Къиза оьмар» гина керла дуьненайукъара кхерамийн хьалха дӀахӀоттор санна^[8].

Жайнаш

• «Чеченский архив»: сборник материалов по истории чеченского народа. В 3-х томах. — Грозный: ГУП «Книжное издательство», 2008—2010 (идейн дог-ойла кхуллуш а, хӀотторхо а)^[9];
• Сборник стихов «На стороне добра» (2010);
• Историко-лингвистическое исследование «Фрагменты истории в фольклоре и лексике чеченцев» (2011)^[10];
• Зелимхан Мусаев. Выходцы из Шем-Арие. — Элиста: ЗАОр «НПП Джангар», 2014. — 800 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-94587-577-7.;
• Зелимхан Мусаев. Сарматский словарь. — Элиста: ЗАОр НПП Джангар, 2018. — 320 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-94587-768-9.
• Зелимхан Мусаев. Где-то далеко… — 2025. — Электронная книга. — ISBN 978-5-04-724324-5.

Йаззамаш

• Мусаев З. М., Хатуев И. З. Чеченцы – мидийцы? // Нана. — 2008. — № 2. — С. 46—49.^[11]
• Мусаев З. М. Провокаторы - не помеха кавказскому братству. — 2014.
• Мусаев З. М. Гора Албури-Лам. — 2017. — 22 январехь.
• Мусаев З. М. Памятник архитектуры XX века действующая мечеть в с . Юрт-Аух.. — 2017. — 5 июнехь.
• Мусаев З. М. Албури-Отар. — 2017. — 11 ноябрехь.
• Мусаев З. М. Аккой. — 2017. — 17 ноябрехь.
• Мусаев З. М. ГIаьтти-Кхаьлл... ГIаттай... // checheninfo.ru. — 2019. — 21 августехь.

• Орден «ТӀеман вежаралла» (чиллин бутт, 2009 шо);
• Мухьаммад (I.с.в.с) пайхамарна лерина тоьллачу поэтически произведенин конкурсан толамхо «Къемат де» стихотворени тӀехь (чиллин бутт, 2010 шо);
• Мидал «Нохчийн Республикина хьалха дина гӀуллакхашна» (товбецан бутт 30-гӀа де, 2010 шо);
• Россин Федерацин регионаш кхиоран министерствон Сийлаллин грамота (товбецан бутт 30-гӀа де, 2010 шо);
• Нохчийн-Аьккхийн Йукъараллин Кхеташонан сийлаллин грамота (эсаран бутт, 2010 шо);
• МохӀмад Мамакаевн цӀарах литературан орден (мангалан бутт, 2011 шо).