Кунашир
Кунаши́р (айн. Кунашири — Ӏаьржа гӀайре, яп. 国後島 Кунасири-то, 1745 шеран российн картин тӀаьхь — Коносиръ[1]) — Курилийн гӀайренийн Доккха дукъан уггаре къилба гӀайре. Российн федеративан хӀоттамца йукъадоьду Сахалинан областан Къилба-Курилийн кӀоштан областан административан-мехкан хӀоттаман гуран чохь, Къилба-Курилийн гӀалин гуон йукъахь областан муниципалан хӀоттаман гуран чохь. ГӀайре Российн хилар къуьйсу Японис, царна го иза шайн Хоккайдо префектурин Нэмуро гуонан дакъа санна[2][3].
Этимологи
ЦӀе схьайолу айнийн маттара Кунашири, Kunashiri, цигахь kuna — «Ӏаьржа», ткъа shiri — «гӀайре», аьлчи а «Ӏаьржа гӀайре»[4][5], цӀаро гойту гӀайренан Ӏалам — Ӏаьржабаганан хьаннаш, Ӏаьржа латтанаш, Тятя тӀапломан овкъарийн конусан кхуьйлина васт, цул сов гӀайренна тӀаьхь кхин а кхоъ Ӏаьттош болу тӀаплам бу[6].
Истори
Кунаширан орамера бахархой хилла айнаш. Кунашир гӀайренна тӀаьхь Серноводски меттигехь карийна кечйина стомма тӀийриган лар йитина кхийра, цуьнан хан йу 5 эзар шо сов, иза амал йолуш йу Хоккайдо гӀайренна тӀера хьалхара а, йуккера а неолитан[7].
Къовсаме статусехь
Хаттар, мила веина хьалха Къилба Курилашка, масала, Кунашире — оьрсий йа японаш — хӀинци а къовсаме ду. Японийн хьосташца, оьрсий баьхкина гӀайренна тӀе тӀаьхьо, кхечу гӀайренаш тӀечул. Хаамаш бу, Мацумаэ олаллера болу японаш, Хоккайдо толлучу хьесапехь болхара Къилба Курилаш тӀе. Цхьа экспедици йина 1635 шарахь, цуьнан жамӀашца 1644 шарахь Кунаширан, Итурупан, кхечу гӀайренийн карта хӀоттийна[8]. 1643 шарахь Къилба Курилийн кӀошт теллира голландхойн экспедицино Де Фриз Маартенан, цу талламан жамӀашца хӀиттийна карташ, сурт хӀоттийна хӀордахоша дӀадиллина гӀайренийн[8]. Кунашир Итурупца голландхоша галбевлла Хоккайдо гӀайренан кийсиг ду моьттура[9]. Оцу гӀайренна тӀекхаьчна айнаш 1731 шарахь Мацумэ олаллин йасакх йала буьйлабелла[10]. 1754 шарахь махлелорхо Хидая Кюбэй хӀоттийра хьалхара японин махлелоран фактори Кунаширан къилба йистехь[11]. В том же году даймё княжества Мацумаэ послал на Кунашир чиновников для осуществления административного контроля и надзора за торговлей и рыболовством[10].
Оьрсийн хаамашца, оьрсийн гӀазакхий баьхкинчу хенахь, Кунашир, Японин официалан территори ца хилла; Иван Козыревский 1713 шарахь, талламашкара схьаэцначу хаамашна тӀе а тевжаш, хӀоттийра Курилан гӀайренийн а, Хоккайдон а дийцар. Цо билгалдаьккхира Кунаширехь «бахархой чӀогӀа хьал долуш хилар, кхечу гӀайренаш тӀера бахархойх къаьсташ бац, амма уьш маьрша халкъ ду я дозуш ду Матмай гӀалах Матмай гӀайрен тӀехь йолу (Хоккайдо), хууш дац»[12]. 1755 шарахь, тешаллица тойонан Сторожевн, айнаш ясакх токхура, иштта кепара къобал дора Российн олалла. Амма 1769 шарахь сотник Чёрный Ивана хоуьйтура айнаш дийцарехь, Кунашир тӀаьхь йу японийн гӀап[13].
Топографин карташ
- Лист карты [ L-55-XXXII] Южно-Курильск. Масштаб: 1 : 200 000. Указать дату выпуска/состояния местности.
- Лист карты [ L-55-XXXIII] влк. Тетя. Масштаб: 1 : 200 000. Указать дату выпуска/состояния местности.
- Лист карты K-55-II Головнино. Масштаб: 1 : 200 000. Состояние местности на 1974-81 год. Издание 1984 г.
Литература
- Канд. биол. наук И. Львов. Заповедник на острове Кунашир // «Охота и охотничье хозяйство»: журнал. — 1985. — № 4. — С. 16—17.
- Алексеева Л. М. Флора острова Кунашир (сосудистые растения). — Владивосток, 1983.
- Мархинин Е. К. Вулканы острова Кунашир // Труды Лаборатории вулканологии АН СССР. — № 17 / Отв. ред. С. И. Набоко. — М.: Издательство АН СССР, 1959. — С. 64—155.
Хьажоргаш
Кхин дӀа темана тӀехь
 | |
|---|---|
| Библиографин каталогашкахь |
| Доккха Курилийн дукъ |
| ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| |||||||
