Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Уруп

ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Уруп (маьӀнаш).

Уру́п (яп. 得撫島, Уру́ппу-то, схьадаьлла айн. ウルㇷ゚, Уру́п — ма-дарра аьлча «Лосось»[1][2]) — Курилийн гӀайренийн Доккха дукъан къилба тобанан гӀайре, архипелагехь шен барамца доьалгӀа[3]. Административан йукъадоьду Российн Сахалинан областан Курилийн гӀалин гуонан. 1946—1991 шерашкахь гӀайренна тӀаьхь латтайора ССРС дозанан эскарийн контингент. ХӀинца гуттара Ӏаш болу бахархой бац, хӀетте хьалха цу тӀаьхь йара айнин, российн, японхойн йарташ тайп-тайпанара оьмаршкара.

Физикин-географин амал

Географи

Ӏаьржа Вежарийн гӀайренех къастийна Уруп хидоькъено, уьш лаьтта 30 км къилбаседа-малхбалехь; Фриза хидоькъено — Итуруп гӀайренах, иза лаьтта 40 км къилба-малхбузехь. Дахделла къилбаседа-малхбалехьара къилба-малхбузехьа 116 км шоралла 20 км гергга йу. Мауда — 1427,57 км²[4]. Длина береговой линии — 276,6 км[5]. Рельеф лаьмнийн йу, локхаллаш 800 м тӀера (ЦӀе йоцург), 989 м (Кхо Йиша) — 1426 м кхаччалц (Лекханиг).

Иза тӀаплаьмнийн зӀе йу (Компанейски[6], Шокальскийн, Петр Шмидтан, Криштофовичан), хӀора царех лаьтта кӀажошкахь чуччадахана тӀаплаьмнех, царех цхьаъ — Берган тӀаплам (980 м) — Ӏаьттош бу.

Лекханиг а, Кристофовичан дукъан Гомачун а лаьмнашна йуккъехь 1016 м лакхахь бу Лекха Ӏам, Чухчареш йу уггаре дукха 75 м кхаччалц локхалла йолуш. ГӀайренан къилбан дакъа лаьтта аренех а, гунех а, дуккха а кӀорга а, йуккъера а боьлакех. Ван дер Линдан ахгӀайре къилбехьа го бина масех ледара билгалйаьлла айманашца а, бухтанашца а шайна йукъахь Щукинан, Кхераме, Катаевн, Новицкийн, Гилевн, Капсюль, Байдаркин. ХӀордан йистера дакъа кӀорга дац. ХӀордан йистош дукхах дерг жагӀан а, тӀулгийн а ду. КӀоргалла 100 м йа цул сов 3—5 км малхбузехьара а, малхбалехьа а бердашца йистехь. Къилбехьа а, нийсса Ван дер Линдан мерехь а 100 м изобата йолу кӀорга йоцу бердан аса 10 км шуьйралла йолуш йу[7] Бердан асанца хи чӀогӀа тӀе а догӀу, дӀа а доьду.

Японин башха позици гӀайренан мохк долахь хиларан

1951 шеран Сан-Францискон машаран бертан факторах пайда а оьцуш, ССРС куьг ца йаздина, Российца махк къовсар, Японин Ӏедал хӀетте а тешна ду 1951 шеран оцу версешна тӀехь. Японин позици чӀагӀйеш болу бертахойн — ССРС, АЦШ , Йоккха Британин, Цийчоьнан — бертийн тидар. Къаьсттина, Сан-Францискон барта тӀехь билгалдаьккхина ца хиларна, муьлхачу пачхьалкхан агӀор Японино дӀатосу Курилан гӀайренашна тӀехь йолу бакъонаш, гӀайренан долахо, Японин Ӏедална хетарехь, хӀинца а къастийна дац, Российна къобалйина ду «бакъдолу Ӏуналла» бен доцуш[8][9].

Бахаман гӀуллакх

ГӀайренан къилба йистехь ши дакъа ду дешийн-детийн маьӀда долуш (Данченковски а, Айнин а). 2006 шарахь мах хадорца, цигара дешин запасаш мах хадабо 4,7 а, 8,4 а тонн, кхин а 40 тонн дети а[10]. Доккхуш бу ООО «Курилгео», швейцарин компанин Solway Industries Swiss AG дакъа[11].

Бахархой

ХӀинца Урупан гуттара беха бахархой бац. ГӀайрен тӀаьхь лаьтта йеса йарташ Кастрикум а, Компанейски а. ТӀаккха а, гӀайрен тӀаьхь беха ши доьзал Ван-дер-Линдан маякашка хьовсархой[12] къилбан а, Кастрикуман а[13] гӀайренан къилбаседа йистехь, цу шинна йукъ 120 км йу. Цул сов, 2011 шарахь гӀайренна тӀаьхь гучуйаьлла деши доккху тоба[14] «КурилГЕО»[15].

Билгалдахарш

  1. ↑ Сергеев, Иван Владимирович. Тайна географических названий - Москва : Детгиз, 1963. - 238 с., 4 л. карт. : ил., карт.; 22 см.
  2. ↑ Справочник географических названий. Администрация Курильского района.
  3. ↑ Курильские острова. ООО «Курилы-тур». ТӀекхочу дата: 2013 шеран 28 январь. Архивйина 2015 шеран 7 июнехь
  4. ↑ Ганзей К. С., Иванов А. Н. Ландшафтное разнообразие Курильских островов(оьр.) // «География и природные ресурсы» : научный журнал. — Иркутск: Институт географии им. В. Б. Сочавы СО РАН, 2012. — № 2. — С. 87–94. — 0206-1619. Архивйина 2019  шеран  2 ноябрехь.
  5. ↑ Корнев С. И. Современное состояние популяций калана (Enhydra lutris L.) в российской части ареала. cyberleninka (2010). ТӀекхочу дата: 2020 шеран 6 март. Архивйина 2020 шеран 26 мартехь
  6. ↑ По названию земли, названной голландским мореплавателем Маартеном Герритсеном де Фризом в честь голландской Ост-Индской компании в 1643 году — Компанейская земля. Позже японцы определили, что эта земля является островом и назвали его Урупом.
  7. ↑ Рудное золото острова Уруп застило глаза промышленникам, посчитавшим его важнее сохранения редких видов морских животных. «Тихоокеанская Россия» (2013 шеран 23 июль). ТӀекхочу дата: 2020 шеран 6 март. Архивйина 2015 шеран 22 декабрехь
  8. ↑ Иванов А. В. Юбилей одной ошибки.
  9. ↑ Хоппо рёдо мондай-ни кансуру О & А хэйсэй 22 тоси 2 гацу (вопросы и ответы касательно северных территорий от февраля 22 года эпохи хэйсэй). http://www.mofa.go.jp/mofaj/area/hoppo/mondai_qa.html
  10. ↑ Подземная кладовая Урупа. kurilgeo.ru. ТӀекхочу дата: 2020 шеран 29 февраль. Архивйина 2021 шеран 18 майхь // КУРИЛГЕО
  11. ↑ Суд прекратил дело о банкротстве "дочки" швейцарской Solway, добывающей золото на Курилах. Интерфакс.
  12. ↑ По названию мыса, названного голландским мореплавателем М. Г. де Фризом в честь директора-генерала голландской Ост-Индской компании К. ван дер Лейна. Со временем голландское имя было искажено, и в настоящее время мыс и маяк называются Ван дер Линд.
  13. ↑ Маяк носит имя мыса. Мыс назван голландским мореплавателем Маартеном Герритсеном де Фризом, первым из европейцев обнаруживший остров Уруп, именем своего судна «Кастрикум».
  14. ↑ Осенью на Урупе. sakhalin.info. ТӀекхочу дата: 2017 шеран 30 май. Архивйина 2017 шеран 6 октябрехь
  15. ↑ «Эффективный менеджмент» ведет к упадку золотодобывающее предприятие на Урупе — Блог «Народный журналист» — astv.ru. astv.ru. ТӀекхочу дата: 2020 шеран 29 февраль. Архивйина 2018 шеран 20 мартехь

Литература

  • Уруп // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров).

Кхин дӀа темана тӀехь

Категореш