Кая, Лев Исаакович

Вина 1912 шеран асаран беттан 8-чу дийнахь Симферополехь. Кхримча. Цуьнан да вара гӀараваьлла Кхримчахийн просветитель а, этнограф а Исаак Самуилович Кая (1887—1956)^[1]. Цуьнан нана Ольга Юдовна Хондо йина 1898 шарахь Симферополера купецан 2-гӀа гильдин Хондо Юда Моисеевичан доьзалехь. Корматаллица хьехархо йолуш, шен къинхьегаман некъ дӀаболийра Карасубазаран ГӀирмчак Талмуд-Торахь хьехархо санна. 1940-чу шарахь цӀеххьана кхелхина иза Керчехь дӀайоьллира. Л. И. Кая доьзалехь воккхах волу кӀант вара. Жима йиша Клара Исаковна Кая (1916—1975) йелла, дӀайоьллина Одессехь. Жима ваша, Яков Исакович Кая (1917—1942), тӀепаза вайна фронтехь. 1988 шарахь Исакович Левца гергара йукъаметтигаш латтийначу ша велла дӀаваллалц К. И. Кайн йоӀ Наталья Леонидовна Коробах, карарчу хенахь йехаш йу Исраилан Ашдодехь. Цуьнан хӀусамнана Панкова Анна Фёдоровна кхелхина 1988-чу шеран кхолламан баттахь Симферополехь. Цуьнан ден вешин кӀант а, уллера доттагӀ а, Яков Иосифович Бакши (1915—1998), гулдархо а, Ӏалашдархо а И. С. Кая иэс а, говзаллица экономист а, шен тӀаьххьара денош кхаччалц Азербайджанан Гянджа гӀалахь вехаш вара.

Кая ламастан йуьхьанцара дешар эцна Карасубазарехь (хӀинца Белогорск) йолчу ГӀирмчакан Талмудан Тоурахь, цуьнан дас И. С. Кая, куьйгалла дира иза дӀакъовллалц 1921 шарахь. Цо чекхъйаьккхира лакхара ишкол Симферополехь, тӀаьхьо деша вахара Казанан индустрин техникуме. Кхин дӀа а дешна цо Ленинградерчу химин а, технологин а, институтехь(оьр.)нохч. . Иза чекхъйаьккхинчул тӀаьхьа Соьлжа-гӀала балха хьажийра иза. 1940 шарахь дуьйна 1942 шарахь лацалц карбидан заводехь коьрта инженеран даржехь вара иза.

Иза лаьцна 1942-чу шеран хӀутоссург беттан беттан 16-чу дийнахь Соьлж-ГӀалахь. ТӀаьхьо, 1944 шеран бекарг беттан 1-чу дийнахь, контрреволюцин диверси йарна а, немцойн къайлахчу сервисашца уьйраш латторна а бехке вина иза (РСФСР Бехктакхаман кодексан 58-14 ст.). 10 шо хан туьйхира цунна къинхьегаман лагерехь (лагерехь хиира цунна хан тохар).

Шен ханна тоьхначу хенан доккхаха долу дакъа Узбекистанерчу КъНК йаьккхина цо, ткъа 1948-чу шарахь Норильскерчу Горлаг лагере дехьаваьккхина. 1951 шарахь дӀахецна, 6 шо даьлча, 1957 шарахь, йуьззина реабилитаци йира, цул тӀаьхьа даймахка йухавеара (1953 шарахь даима ваха меттиге Симферополе дӀавахара). 1960-1970-чу шерашкахь кислород латточу станцин куьйгалхочун болх бина цо.

Шен да кхелхинчул тӀаьхьа, гоьваьллачу кхримчахийн кхетош-кхиоран белхахочо И. С. Кай (иза кхелхира 1956 шеран бекарг беттан 30-чу дийнахь, дӀавоьллира Одессехь 3-гӀа жуьгтийн кешнашкахь), Лев Исаковична карийра йоккха архив этнографин материалех а, лингвистически белхех а, кхримчахийн тематикан талламех а. Н. Л. Коробачас дийцарехь, ден архив йовзаро а, иза Ӏаморо а къастийна меттигерчу историкан гергарчу 30 шарахь дӀахьур болу болх.

Велла 1988 шеран товбецан баттахь 30-чу дийнахь Симферополехь^[2]. Иза дӀавоьллина гӀалин «Абдал» кешнашкахь.

1960-гӀа шераш йуккъе дахча дуьйна жигара толлуш ву ГӀирман областан пачхьалкхан архивера материалаш. Цуьнан талламийн коьрта тидам тӀебохуьйтуш бара ГӀирмехь дукха хенахь дуьйна дӀахӀиттинчу жуьгтийн йукъараллийн историна а, культурана а, моттна а, этнографина а: кхараимаш а, кхримчахийн раббанийн а. Л. И. Каян Ӏилманан шовкъ а дӀасайаржира литовхойн а, полякийн а, малхбузера украинхойн кхараимашийн йукъараллийн историга а. Л. И. Кая куьйга копеш йина, цхьана декъехь лелийна архиван документийн ладаме барам, уьш боккха Ӏилманан мехалла йолуш бу^[3]. Цо копеш йира массо а бохург санна оьрсийн маттахь йолу файлаш Тавридан а, Одессан а, кхараимашийн синан урхаллин коллекцера (Ф. № 241), уьш латтош йара ГӀирман областан пачхьалкхан архивехь (ГӀОПА). Къаьсттина шовкъе йу иштта наггахь бен ца хуьлу кхараимашийн историх а, этнографех а лаьцна арахецарш, цо зорбанан машинки тӀехь йуха зорбане йаьхна, С. Б. Шишманан книга оьрсийн матте гочъйина, ткъа иштта кхараимашийн а, кхримчахашийн а авторийн шаьш произведенийн гулар. Царна йукъахь — белхаш С. И. Кушулан а, З. И. Синани а, В. М. Ачкиназин а, Б. Я. Кокенай а, кхин а масех стаг.

Лев Исаковича гергарло лелош хилла Ӏилманчашца шуьйра корреспонденци йеш хилла: В. Чернинца а, М. Эзерца (Макушкиным) а, М. Полинскица а, И. Котлерца а, М. Куповецкица а, А. Хазановца а, К. Б. Старковца а, В. И. Филоненкица а, В. В. Лебедевца а, Р. Каплановца а, А. Н. Торпусманца а, Е. Я. Сатановскица а, М. А. Членовца а, Л. Н. Черенковца а, ткъа иштта кхин а жуьгтийн Ӏилманан а, филологин а, тюркологин говзанчаш ССРС-хь 1970-гӀа шераш йуккъе дахча — 1980-гӀа шераш чекхдовлуш. Лев Исаковичан Ӏилманчашца йаздечу кехаташца дуккха а хӀума довза йиш йу, талламхочун биографех а, белхех а лаьцна хилла ца Ӏаш, цу муьрехь кхримчахийн а, кхараимашийн а йукъараллашна хиллачу хьолах лаьцна мехала хаамаш а гулбан: Кая дуьйцу цу хенахь йукъараллин дахарехь коьртачу нахах лаьцна. Цул сов, цигахь цо хаам бо шен талламех лаьцна: кехаташ доккхачу декъанна тӀетоьхна Кайн белхаш, хӀунда аьлча, цу тӀехь меттигерчу историко мерза дуьйцу тюркийн схьадовларан мифологи кхримачахийн йукъаралле чуйаларх лаьцна. Цул сов, талламхочо шен халкъан историн хьалхарчу муьрашка кӀорггера чувоьду, мехала хаамаш бовзуьйтуш, ша цкъа а шен белхашан йукъа ца даьхна хьостанаш а далош.

Л. И. Каяс шен дахаран тӀаьххьарчу шерашкахь йаъзйинчу очеркашкахь автор ирачу полемикана йукъавоьду кхараимаш йукъараллин деятельшца, дӀадаханчу а, таханлерчу а заманан Ӏилманчашца, оцу темина говзанчаш болчу, цунна хетарехь, леррина, шайн жуьгтийн дӀадаханчу заманан хан йухатохарца, харцйина кхараимашийн къаьмнийн истори, тайп-тайпана мифаш кхуллуш шайн халкъан этногенезах а, маттах а лаьцна. Историн фальсификацин а, харцхьадаккхаран а феномен, Л. И. Кайс дийцарехь, кхараимашегара жуьгтийн халкъан халачу хьолах дӀакъаста лаар бахьана долуш хилла, Россин имперехь динан дискриминацина кӀел хилла, Холокостехь инзаре боккха эшам.

Материалан а, энциклопедин а хаарш говза лелош, Л. И. Кая хаддаза дуьхьал вара историн фальсификацина, шен архивийн лехамашна тӀе а тевжаш. Стилан агӀор мохкбовзаран Ӏаламан белхаш публицистикина герга йу: иза доьзна дара системан историн дешар цахиларца, ткъа иштта Ӏилманан белхаш йазбаран а, хьостанаш талларан а методика ца хаарца. Статьяшна говзанчашкара кхачам боллуш комментареш оьшу: дезархо-историко Кая, дуьхьалончашка дискусси йан кхайкхам беш, лечкъа ца дора шен персональни, дукха хьолахь негативан хьежамаш оцу йа цу авторе йа кхараимашийн йукъараллин деятельца.

ХӀетте а, мелла а дилетантийн а, эмоцин а Ӏалашо йолуш йалахь а, Л. И. Кайн статьяш йара — хӀинца а йу — шайн заманахь доккха академически маьӀна долуш. 1980-гӀа шерашкахь уьш хилира гергахь хир йолчу перестройкан а, гласностан а процессийн хьалха дӀахьедарш деш, цара Ӏаткъам бира, кхин долчу хӀуманашца цхьаьна, Ӏилманан дуьненна а. Цуьнан статьяш хӀетахь цхьа шатайпа ах-низамехь йолу самиздат санна йаржош йара, массо а тайпана иттаннаш наха хила тарло йешна. Тамаше дац цуьнан цхьа статья цу хенахь йевзаш хиллачу самиздатан журналехь, Жуьгтийн историн альманахехь зорбане йаьлла хилар.

Ша Кая, кхеташ ма-хиллара, шен белхаш официальни советски зорбанехь а, Ӏилманан журналашкахь а зорбане йаха гӀенах гира, амма хӀетте а перестройкан шерашкахь цуьнан белхаш тӀех луьра а, бегӀийла йоцуш а йара. Л. И. Кайс ша вехачу хенахь советан зорбанан гӀирсашкахь арайаьлла цхьаъ бен йоцу зорба йара Чуфут-Кале историх лаьцна жима йаздар, иза арахийцира 1979 шарахь идиш маттахь. 1981 шарахь Л. И. Кайс чӀагӀдарца меттахӀоттийра ГӀирман тӀом боьдуш Евпаторина штурм ейш беллачу оьрсийн эскархойн хӀолламна тӀехула лаьтта жӀар^[4]. 1983 шарахь, иштта Кайс чӀагӀдарца, каш доцу Б. Я. Чуфут-Кале гергахь караитийн кешнашкахь йолу Кокенай дӀайаьккхина (иза шен метте йухайерзийра 1989 шарахь кхараимашийн йукъаралло)^[5].

Л. И. Кайн Ӏилманан архиван цхьа дакъа карарчу хенахь Ӏалашдо шакъаьстинчу коллекцехь, R-4967 гулар, «Лев Исакович Кай — краевед», ГӀирма Республикан пачхьалкхан архивехь Симферополехь (213 файл 1892 шарера 1892 шаре кхаччалц). Архиван шолгӀа дакъа (Л. И. Кайн шен гулар) лаьтта Москох «Жуьгтийн вовшахтохараллаш а, йукъараллаш а федераци — Ваад (Кхеташо)» регионашна йукъарчу йукъараллин вовшахтохаралехь.

Талламхочун масех белхаш зорбане бевлла ГӀирмехь а, Израилехь а^[6]. Осенью 2022 года был издан сборник статей и документов «Меж веков, эпох и судеб. Кхримчахаш а, кхараимаш а, ГӀирман ахгӀайренан XVIII—XX бӀешерашкахь» (редактораш-составителяш М. Я. Гурджи а, М. Б. Кизилов а), цу йукъа йогӀу меттигерчу историн хьалха зорбане ца йаьхна йерриге а белхаш. 2022-чу шеран гурахь арайелира «БӀешерашна а, эрашна а, кхолламашна йукъахь: ГӀирман ахгӀайренан кхримчакаш а, кхараимаш а XVIII—XX бӀешерашкахь» цӀе йолу статьяш а, документаш а гулдина (редакторш а, вовшахтохархой а М. Я. Гурджи а, М. Б. Кизилов а), шена йукъайогӀуш йолу меттигера Ӏилманчин хьалха зорбане ца йаьхна йерриге а белхаш.

Д. А. Прохоровс а, О. Б. Белис а мах хадабо Л. И. Кайн «Историн очеркаш кхараимаш Россехь» цӀе йолчу темина кӀел цхьаьнатоьхначу произведенийн:

Халахеташ делахь а, архивера документальни материалах пайдаэцарца цхьаьна Л. И. Кайн произведенеш къаьсташ йара шайн полемически амал хиларца а, цхьацца тенденци хиларца а;

талламхо доггах вара оцу халкъан этногенезах а, къаьмнийн историх а лаьцна дуккха а хаттарш цхьанаэшшара дӀадерзо XIX—XX бӀешерашкахь кхараимашийн политикан историн шалхачу бакъдолчунна тӀехь бен^[7].

• «Кхараимашийн цӀераш а, фамилеш а (каталог)» (Симферополь, 1968).
• «Кхрымчахаш лаьцна материалаш» (Симферополь, 1969).
• «Цхьана хӀолламан истори» (Симферополь, 1979).
• «Кхараимаш олучу маттах лаьцна» (Симферополь, 1981).
• «Ледрало (къобалдар) газзана Фенерли» (Симферополь, 1987).
• «Раатлыкой йурт. Кхримчахийн дуьххьарлера йуьртабахаман даха ховшор ГӀирмехь» (Симферополь, 1987).
• «Кхолламан уггаре а безаш болу: Россин кхараимаш историх лаьцна очеркаш» (Симферополь, 1988).
• «Цу гешихте фун Чуфут-Кале»// Советиш геймланд. 1979. № 11. С. 65-66.