Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Каникулаш

Кани́кулаш (оьрс. Кани́кулы) — уьш йу дешарехь садаӀарна а, кхечу йукъараллин Ӏалашонашна а лерина садаӀаран денош, уьш билгалдаьхна ду дешаран низамашца а, дешаран рузманца а, дешаран организацешна меттигерчу акташца а.

Этимологи

Ширачу Римехь аьхкенан йовхонан мур нислора Ӏуьйранна гуш болу Сириус седа, цуьнан цӀе хилла Каникула («жима жӀаьла»). Цу денойх олуш хилла «dies caniculares» — «жӀаьлийн денош» (22 июлехь дуьйна 23 август кхаччалц). Иштта олура цара аьхкенан садаӀаран хенах, къаьсттина йовха хуьлуш болу мур хьахош[1][2].

Россехь

Россехь, 1917-гӀа шо кхачале, «каникул» бохучу дашца аьхкенан садаӀаран мур билгалбоккхуш хилла. Даль Владимиран тидаран дошамехь хӀара маьӀна ду: «Каникул — йовха аьхкенан хан, самукъадаккхар, дешаран хьукматашкахь ледара хан; юьззина каникул 1 июлера 15 августе кхаччалц; цхьайолчу меттигашкахь иза лоруш йу июнь баттахь дуьйна, май баттахь дуьйна схьа а»[3].[5]

Революци(оьр.)нохч. хилале йуьхьанцарчу классашкахь а, приходски школашкахь а каникулаш лаьттара 6-7 баттахь — «аренан болх чекхбаьлчахьана шолгӀачу шарахь иза болабаллалц». Регионе хьаьжжина, уьш дӀайуьйлалора октябрь-декабрь баттахь, чекхйовлура март-май баттахь[4].

Къоман Ӏилманан-талламан университетан экономикин лакхарчу школин дешар кхиоран институтан коьртачу Ӏилманан белхахочо профессора Абанкина Иринас билгалдаьккхира:[5]:

Тхан школехь каникулаш йа дезчу деношца, йа Ӏаламан хиламашца йоьзна йара. Март бутт чекхболуш а, апрель бутт болалуш а атта доцу деза денош хи хьаладаларца цхьаьнадогӀуш дара, цундела дуккха а кӀошташкахь школе кхача вуно хала дара. Дешаран шо дӀадолор 1 сентябрехь ламастан оьрсийн керла шо ду, Пётр I заманал хьалха дуьйна дӀадолалуш долу. Гуьйренан мукъа денош нисло ноябрь беттан дезачу деношца.

1803 шарахь арахийцира «Халкъан дешаран хьалхара бакъонаш», дешаран реформин бух буьллуш. Цара билгалдаьккхина, къаьсттина, дешаран шо август беттан 1-чу дийнахь дӀадоладелла, шолгӀачу шеран июль беттан 1-чу дийнахь чекхдала деза аьлла.[6].

Советан Ӏедал долчу хенахь тайп-тайпанчу хенашкахь долалора дешаран шо. Дуккхаъчу ишколашкахь иза доладелира август беттан 14-чу дийнахь.

1935 шарахь Халкъан Комиссарийн Кхеташоно а, ВКП(б) ЦК-с а сацам бира «Йуьхьанцарчу а, йуьззина йоцучу а, йуккъерчу а школашкахь дешаран болх а, чоьхьара низам а вовшахтохарх лаьцна». Оцу документаца дешаран шо долалора 1 сентябрехь, хӀиттийна каникулийн мур: гуьйренан каникулаш 5 ноябрера 9 кхаччалц, Ӏаьнан каникулаш 30 декабрера 10 январе кхаччалц, бӀаьстенан каникулаш 24 мартера 31 март кхаччалц, аьхкенан каникулаш дешаран шо чекхдаьлча дуьйна 31 августе кхаччалц[6].

Йуьртарчу школашкахь гуьйренан садаӀар кхечу деношка дӀататта тарло, меттигерчу хьелашка хьаьжжина, белхалойн депутатийн районийн Советийн исполкомийн сацамца.

СССР Министрийн Кхеташонан 1970 шеран 8 сентябрехь бинчу № 749 сацамца[7] билгалдаьккхира школашкахь урокаш 1 сентябрехь дӀайуьйалуш хилар а, экзаменаш а, практика а йукъайогӀуш, 1-7 классашкахь 30 майхь, 8 классашкахь 2020 шеран 10-19 июнехь (19 июнехь) чекхйовлар а.

undefined

ХӀинцалерачу школашкахь каникулийн график билгалйоккху 2012 шеран 29 декабрехь арадаьллачу № 273-ФЗ «Об образовании в Российской Федерации» омрица[8].

Россера студенташна цхьатерра каникулийн график йац. Лаккхарчу дешаран заведенийн администрацино шайн график хӀоттайо, дешаран программа а, курс а, дешаран кеп а, стажировкаш хилар а тидаме а оьцуш. Дешархой, дукхахьолахь, экзаменаш дӀаеллачул тӀаьхьа садаӀа боьлху. Каникулийн йохалла шарахь дешаран денойн терахье хьаьжжина ю. Дешаран шо кхаа-деа семестре декъаделлачу университеташкахь модулашна юкъахь кхин а садаӀар хила тарло[9].

Колледжашкахь а, техникумашкахь(оьр.)нохч. а аьхкенан каникулийн график университеташкахь санна лелайо: цкъа хьалха экзаменаш, тӀаккха практика, тӀаккха каникулаш. Практика йоцчу студенташна, дукхахьолахь, каникулаш дӀайолало июнь бутт йуккъера чекхболуш, экзаменаш дӀайеллачул тӀаьхьа. Практика йеш болчу студенташна иза дӀайолало июль чекхболуш август болалуш. Дешархойн каникулийн график хаа йиш йу деканатехь а, дешаран учрежденин сайта тӀехь а, йа шайн персональни аккаунтехь а.

Кхечу пачхьалкхашкахь

Школан садаӀаран хан тайп-тайпана ю пачхьалкхашкахь. Германехь дешаран шо дӀадолало, дукхахьолахь, 24 августера 15 сентябрь кхаччалц[5]. Ӏаьнан садаӀар лаьтта январь бутт чекхболуш дуьйна февраль баттахь хийцалуш йолчу хене кхаччалц. Гурахь октябрь бутт чекхболуш дешархойн садаӀар хуьлу, дукхахьолахь шина кӀиранах. Рождествон садаӀар дӀадолало декабрь беттан 20-23-чу деношкахь, чекхдолу январь беттан 3-11-чу деношкахь.

Финляндехь аьхкенан садаӀар, дукхахьолахь, июнь беттан 1-чу дийнахь дуьйна август бутт йуккъе кхаччалц хуьлу. Рождествон садаӀар лаьтта 22 декабрера 8 январе кхаччалц, дешархой Пасхин садаӀаре боьлху март чекхболуш йа апрель болалуш[10].

Ӏамеркехь садаӀаран денош тайп-тайпана ду, штате а, ишколан кӀоште а, школе а, дешархойн хене а хьаьжжина. Гурахь дешархойн садаӀар хуьлу, дукхахьолахь, сентябрь я октябрь баттахь, Ӏаьнан февралехь я мартехь, гурахь мартехь я апрелехь, аьхка июнехь дуьйна август чекхбаллалц[11].

Китайхь дешаран шо шина семестре декъало, цундела Ӏаьнан а, аьхкенан а садаӀар бен ца хуьлу. Аьхкенан садаӀар июль а, август а баттахь хуьлу, ткъа Ӏаьнан садаӀар — январь юккъера февраль юккъе кхаччалц.

Японехь дешаран шо долало январь беттан шолгӀачу кӀиранах. Аьхкенан садаӀар хуьлу июль чекхболуш дуьйна август кхаччалц, Ӏаьнан садаӀар декабрь чекхболуш дуьйна январан хьалхарчу кӀиране кхаччалц, ткъа гуьйренан садаӀар дӀадолало март юккъе кхаччалц.

Филиппинашкахь деза денош къастадо дешаран министралло. Дешаран шо дӀадолало августехь, чекхдолу июнехь. Гурахь дешархойн цхьа кӀира мукъа хан ю апрелехь. Рождествон садаӀар дӀадолало дукхахьолахь 24 декабрехь, чекхдолу 6 январь дӀаяьллачул тӀаьхьа хьалхарчу шинаридийнахь, школийн директорийн лаам бу дешаран шарахь кхаа дийне кхаччалц мукъа де тӀетоха[12].

Къилбаседа Африкехь дешаран шо долало январь йуккъехь, биъ мур декъало: январь-март, апрель-июнь, июль-сентябрь, октябрь-декабрь юьххьехь. Аьхкенан садаӀар декабрехь баттахь дӀадолало, цхьана баттахь ах баттахь лаьтта, рогӀера дешаран шо доладаллалц.

undefined

Танзанехь керла дешаран шо долало Керлачу шеран деза денош чекхдевлча. Уггаре а деха «аьхкенан» садаӀар хуьлу декабрехь. РогӀера деза де дӀадолало безачу Рамадан баттахь. Школан дешархошна цхьа бутт мукъа хан ю июль баттахь[13].

Ишколан каникулийн график

Российн дешаран министраллан рекомендацешна тӀе а тевжаш, Российн хӀора дешаран учреждени шен-шен каникулийн денош билгалдаха йиш йу.

Оцу рекомендацешца а догӀуш, 2025/2026 дешаран шарахь четвертан системина лерина ю хӀара каникулийн денош[14]:

  • Гуьйренан — 25 октябрера 2 ноябре кхаччалц;
  • Ӏаьнан — 31 декабрера 11 январе кхаччалц;
  • БӀаьстенан — 28-чу мартера 5-чу апреле кхаччалц;
  • Аьхкенан — 27 майхь дуьйна 31 август кхаччалц.

Хьалхарчу классан дешархошна кхоалгӀачу четвертехь — февраль беттан 16-чу дийнера 22-чу дийне кхаччалц — кхин а мукъа денош къасто дика ду.

Триместрийн системехь дешаран шо цхьатерра кхаа декъе декъало, хӀора а цхьатерра хан йолчу шина модуле декъало. Дешархоша пхеа кӀиранах доьшу, цул тӀаьхьа цхьана кӀиранах садаӀа хан ло.

Российн дешаран министралло кхаа баттахь лелочу системехь деза денош билгалдаьхна[14]:

  • Хьалхара — октябрь беттан 4-чу дийнахь дуьйна 12-чу дийне кхаччалц;
  • ШолгӀа — ноябрь беттан 15-чу дийнера 23-чу дийне кхаччалц;
  • КхоалгӀа — декабрь беттан 31-чу дийнахь дуьйна январь беттан 11-чу дийне кхаччалц;
  • ЙоьалгӀа — 21 февралера 1 март кхаччалц;
  • ПхоьалгӀа — 28 мартера 4 апрель кхаччалц.

Деза денош доцург, кхин а мукъа денош ло къоман дезачу деношкахь, шайна юкъахь Къоман цхьааллин де а, Даймохк ларбархочун де а, Толаман де а, кхин долу а денош а долуш.

Культурехь

Кинематографехь

  • «Добро пожаловать, или Посторонним вход воспрещён» (1964)
  • «Каникулы Бонифация» (1965)
  • «Сто дней после детства» (1975)
  • «Каникулы в Простоквашино» (1980)
  • «Каникулы Петрова и Васечкина, обыкновенные и невероятные» (1984)
  • «Королевство полной луны» (2012)
  • «Camp Rock: Музыкальные каникулы» (2008)

Литературехь

  • Николай Носов «Шурик у дедушки» (1956)
  • Юрий Нагибин «Эхо» (1960)
  • Рене Госсини, Жак-Жак Сампе «Каникулы малыша Николя» (1962)
  • Анатолий Алексин «В Стране Вечных Каникул» (1966)
  • Любовь Воронкова «Гуси-лебеди» (1966)
  • Евгений Носов «Варька» (1967)
  • Владислав Крапивин «Бегство рогатых викингов» (1975)
  • Анатолий Гладилин «Секрет Жени Сидорова» (1975)
  • Юз Алешковский «Кыш и я в Крыму» (1975)
  • Сильвия Труу «Месяц как взрослая» (1978)
  • Евгений Велтистов «Миллион и один день каникул» (1979)
  • Кир Булычёв «Гостья из будущего. Каникулы в космосе или планета Пять-Четыре» (1986)
  • Анатолий Рыбаков «Каникулы Кроша» (1998)
  • Тамара Михеева «Асино лето» (2008)
  • Наринэ Абгарян «Манюня пишет фантастичЫскЫй роман» (2011)
  • Давид Гроссман «С кем бы побегать» (2011)
  • Тинатин Мжаванадзе «Лето, бабушка и я» (2022)[15]
  • Наталья Евдокимова «Лето пахнет солью» (2023)
  • Ольга Бочкова «Правдивые истории из жизни Никиты» (2024)

Литература

  • Барканов С. В. Социальные и педагогические условия развития системы каникулярного отдыха и оздоровления детей: Дис. … канд. пед. наук (13.00.02). — Кострома: КГПУ им. Некрасова, 2004. — 247 с.
  • Logo-bie.svg Ишимова А. И. Каникулы 1844 года, или Поездка в Москву / Соч. Александры Ишимовой. — Санкт-Петербург: тип. Имп. Акад. наук, 1846.
  • Кижаева Д. В. Школьные каникулы в сети или онлайн лагерь как альтернатива классической смене детского отдыха и оздоровления //Аспирант. — 2021. — №. 2. — С. 87-89.
  • Мирон Н. И. Лаконично о студенческих каникулах // Мир науки, культуры, образования. — 2015. — № 1 (50).
  • Платонова Р. И., Иванова Я. Н., Михина Г. Б. На пути к новой модели организации школьных каникул // Азимут научных исследований: педагогика и психология. — 2020. — № 1 (30).
  • Циркуляры и приказы Министерства народного просвещения Российской империи. М., 1878.
  • Шмаков С. А. Летний лагерь: вчера и сегодня. Методическое пособие. — Липецк: ИГ «Инфол», 2002. — 384 с.

Хьажоргаш

Билгалдахарш

  1. ↑ Каникула // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  2. ↑ Вакация // Толковый словарь живого великорусского языка : в 4 т. / авт.-сост. В. И. Даль. — 2-е изд. — СПб. : Типография М. О. Вольфа, 1880—1882. — Т. 1. — С. 163.
  3. ↑ Каникула // Толковый словарь живого великорусского языка : в 4 т. / авт.-сост. В. И. Даль. — 2-е изд. — СПб. : Типография М. О. Вольфа, 1880—1882. — Т. 2. — С. 84.
  4. ↑ Школы в дореволюционной России: гимназия, реальное училище, земское училище…(оьр.). Дата обращения: 25 сентябрехь 2025.
  5. ↑ 1 2 Борта, Юлия. Школа выживания. Какие каникулы есть у учеников разных стран, AiF. Дата обращения: 25 августехь 2025.
  6. ↑ 1 2 Бурт, В.. «Девочки могли отвлекать мальчиков от учебы, но об этом не говорили». Как начинали учебный год при царе и в СССР, Мослента (2023, 27 август). Дата обращения: 25 августехь 2025.
  7. ↑ Об Уставе средней общеобразовательной школы (не действует на территории РФ 22.07.16 на основании постановления Правительства Российской Федерации от 11.07.2016 N 656) от 08 сентября 1970. docs.cntd.ru. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 25 август.
  8. ↑ Федеральный закон "Об образовании в Российской Федерации" от 29.12.2012 N 273-ФЗ(бил-боцу.). КонсультантПлюс. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 25 сентябрь.
  9. ↑ Платят ли стипендию студентам во время летних каникул, Банки.ру. Дата обращения: 25 августехь 2025.
  10. ↑ Школьные каникулы и отпуск учителей в разных странах, Repit Блог (2023, 4 июнь). Дата обращения: 25 августехь 2025.
  11. ↑ School Holidays in the US 2024-2025 (инг.). www.tutorchase.com. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 25 сентябрь.
  12. ↑ Каникулы в филиппинских школах(бил-боцу.). TravelAsk. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 25 сентябрь.
  13. ↑ Как работает система образования в Танзании?(бил-боцу.). Forbes.ru. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 25 сентябрь.
  14. ↑ 1 2 График школьных каникул в 2025/26 учебном году, Известия (2025, 19 сентябрь). Дата обращения: 25 августехь 2025.
  15. ↑ Книги о лете и о летних каникулах, рекомендуемые для чтения детям и подросткам. VK. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 25 сентябрь.

Категореш