Зармаев, Іела Олхазаран воІ

Вина депортацин шерашкахь 1950 шеран гуран беттахь 4-чу дийнахь Карагандехь белхалочун доьзалехь. 1967 шарахь чекхйаьккхина Лаха Неврен йуккъера ишкол, ткъа 1973 шарахь — Москохан йуьртабахаман К. А. Тимирязевн цӀарах академин стоьмийн-хасстоьмийн факультет^[1].

Йуьртабахаман академи чекхйаьккхича болх бира лакхара агробиолог, цул тӀаьхьа Йерригроссийн Ӏилманан-талламан кемсашлелоран а, чагӀардаккхаран институтехь Новочеркасскехь лакхара Ӏилманан белхало. ДӀахӀоьттира аспирантуре. 1981 шарахь чекхдаьккхира кандидатан диссертаци^[1].

1982-чу шарахь Нохч-ГӀалгӀайчу йухавоьрзу. Цо болх бира Невран кӀоштара «Авангард» совхозехь, Шелковскан кӀоштан зеделларг долу совхозехь «Гребенски» коьрта агроном волуш, производственни цхьаьнакхетаралла «НохчГӀалгӀайЧагӀар» декъан куьйгалхо, Нохч-ГӀалгӀайчоьнан Пачагропроман йуьртабахаман пачхьалкхан промышленностан арахецаран декъан а, кемсийн переработкин а декъан куьйгалхо, «Чеченвиноградпром» Нохч-ГӀалгӀайчоьнан министрийн кхеташонан куьйга кӀелара арахецаран цхьаьнакхетараллин хьалхара гӀовс (1984—1991 шераш). Цуьнца цхьаьна кхидӀа а Ӏилманан-талламан болх^[1].

1991 шарахь республикера хьал чолхе даьлча йухавеира винсовхоз «Авангарде», цигахь хаьржира директор. 1996 шарахь хилира Невран кӀоштан совхоз-завод «Победин» директор. «Авангард» а, «Калиновски» а винсовхозашкахь йира кемсийн тайпазиеран дакъош. Йира адаптиван кемсийлелоран система, иза къобалйира мехкан кемсашлелорхоша^[1].

1994-чу шарахь иза хаьржира Нохчийн Республикин Ӏилманийн Академин декъахо-корреспондент. Цуьнца цхьаьна 2001 шо кхаччалц куьйгалла дира кемсаш кхиорехь интенсиван технологийн лабораторина. 1997-чу шарахь «Победа» совхозан директоран дарж дита дезна цуьнан керлачу Ӏедалца барт цахилар бахьана долуш. Нохчийн пачхьалкхан университете дӀавахара иза, цигахь Ӏилманца а, хьехарца а уьйр йолуш вара. 1999—2002 шерашкахь ханна йолчу Нохчийн Республикин администрацин агропромышленни комплексан урхаллин хьаькаман гӀовс вара^[1].

2001-чу шарахь цо чӀагӀйира докторан диссертаци. Экологин а, социально-экономикин а, историн а факторш анализ йарна а, тидаме эцарна а тӀе а тевжаш, Зармаевс республикин мехкан тӀехь билгалйаьхна макро-, мезо-, микрозонаш, кхиамца кемсаш кхиоран а, чагӀардаран а говзалла кхио аьтто луш йолу. 56 сортан зерийн жамӀашна тӀе а тевжаш, республикехь лело уггаре а перспективан сорташ къастийна, дуьххьара кечйина стоьлан а, промышленни а кемсийн тайпанаш. И тайпанаш йукъадахарца аьтто хуьлу 30-60% йалта совдаккха, ткъа дӀадуьйш долчу хӀуманашна Ӏуналла даран мах 23—38% лахбан^[1].

Цо кхоьллина керла сорташ интенсиван йаржорца доьзна белхаш, къаьсттина, интенсиван тайпанан нана ораматийн йуьртабахаман технологи дӀакъевлина кемсаш лелорна, цо аьтто бо лакхара мехалла йолу кемсийн сорташ яржоран ницкъ 4-6-зза алсамбаккха. Цо производстве йукъайаьккхинчу ресурсаш кӀезиг йеш йолчу технологино уггаре а эвсаре пайдаэца йиш йу мехкан экологин потенциалах кемсийн сорташна чоьхьара ресурсаш кхочушйарехь^[1].

200 гергга Ӏилманан а, Ӏилманан-гӀарайевлла, Ӏилманан-методикин белхийн автор, царна йукъахь 6 монографин тайп-тайпана аспекташна кемсашлелоран а, чагӀардаккхаран а отраслашна, кхин а шина брошюрийн, 13 методикин пособийн а, йуртабахаман лдмийн студенташна хьехарийн^[1].

ХӀинца коьртехь ву Нохчийн пачхьалкхан университета агрономин кафедрин, Нохчийн Республикин Ӏилманан академин АПК декъан.

ТӀехьожучу кхеташонан декъашхо «СоюзАгроПром»^[2].

Байташ а, эссеш а йазйо. Арахецна цуьнан байтин кхо гулам:

• «Сох а, хьоьх а лаьцна» (2006);
• «Йуха а тхох лаьцна» (2010);
• «Ма тайп-тайпана кепара ду хӀара дуьне» (2010).

Суьрташ дохку, уьш цхьаьна дӀахьо поэтан ойланца диллинчу суьртан. Суьрташдахаре шовкъ кхоллаqелира цуьнан 2002 шо чекхдолуш Нохчийчоьнан халкъан художникан Асуханов Амандан Ӏаткъамца^[3].

2008 шеран гӀуран беттахь хилира цуьнан суьртийн хьалхара гайтам Нохчийн Республикин Къоман музейхь, цигахь дара хӀоттийна 40 сурт^[4].

2023-чу шеран бекарг баттахь А. А. Кадыровн пачхьалкхан галереяхь дӀайаьхьира «Суьрташдахкаран гипнотизирующий дуьне» цӀе йолу персональни гайтам, Дуьненайукъарчу зударийн денца нисбелла. Цу тӀехь гойтуш йара 2022-чу шарахь итт баттахь кхоьллина произведенеш, художникан карьерехь йалх шарахь сацам хиллачул тӀаьхьа^[3].

• 1986-1987 шерашкахь цунна йелла ши дашо а, цхьа детин а мидал ВДНХ;
• 1989-чу шарахь республикехь кемсаш кхиоран а, чагӀардаран а гӀуллакх кхиорехь дакъалацарна Нохчийчоьнан Лаккхарчу Кхеташонан Президиуман Сийлаллин грамота йелира цунна;
• 2001-чу шарахь цунна йелла «Российн Федерацин йуьртабахаман хьакъдолу белхахо»;
• 2002 шарахь иза хилира толамхо Российн Федерацин Правительствон совгӀатан Ӏилманан а, техникин а декъехь адаптивни кемсийн кхиоран система кхолларна а, кхочушйарна а;
• 2004-чу шарахь цунна йелла «Нохчийн Республикин Ӏилманан хьакъволу говзанча» цӀе а, профессоран академин цӀе а;
• Иштта иза хаьржина НР Ӏилманийн академин а, Дуьненаюкъарчу кемсийн а, чагӀардаран а академин вуьззина декъашхо;
• 2005-чу шарахь «Оьрсийчоьнан тоьлла нах» цӀе йолчу энциклопедина йукъаваьккхира иза «Оьрсийчоьнан сийлахь кӀентий а, йоӀарий а» цӀе йолчу декъехь;
• Зармаевх лаьцна биографин хаамаш бу Российн кемсийн а, чагӀаран а энциклопеди тӀехь (2009 шо) а, дуьненайукъарчу «Кто есть кто» (2010) энциклопеди тӀехь а.

Зуда а, кхо бер а ду.