Жуьгтийн рузма
Жуьгтийн рузма (ивр. הלוח העברי, ха-луах ха-иври) — жуьгтийн беттан-маьлхан рузма, официалан рузма Исраилехь цхьаьна моггӀара григорийчуьнца. Оцу рузманца даздо жуьгтий Ӏиданаш, доьшу богӀуш долу Товратан корта синагогехь, даздо вина денош, белла гергарчеран иэсан денош, терахьаш дохку официалан а, коммерцин а документаш тӀаьхь. Математика лелор рузман терахьан чот йеш, Беттан фазанийн тидам бечу меттана чӀагӀдира Гилель ШолгӀачун сацамца 359 шарахь. Шараш дагардар догӀу вайн эрал хьалхара 3761 шеран 7 октябрь[1]
Беттанаш а, Рош ха-Шана а долало бутт цӀинбаларца, Цундела хӀора терахь догӀу Беттан цхьаьна фазанна. Песах, Суккот — буттбузарца.
Истори
Жуьгтийн рузман исторехь къаьста кхо коьрта мур:
- инжилан, Мусан وصلة= тӀера Ездрин а, Неемин а тӀекхаччалц (в. э. 1500—450 шо хьалха),
- инжилан тӀехьара (шолгӀа Йерда йохайаллалц 70 шарахь),
- товратан, Товрат хӀоттийна даллалц (70—500 шераш).
Беттан йухьиг а, Ӏиданаш а билгадахара «къона Бутт гарца», маьлхан хьолаца а, шолгӀачу — дакъошкахь Бутт гарца а, Маьлхан хьолаца а, кхоалгӀачу муьрехь — деккъа лараца.
Рузман структура
Жуьгтийн рузманехь атта шо лаьтта (שנה פשוטה, шана пшута) 12 беттах; високосан шарахь (שנה מעוברת, шана меуберет) тӀекхета кхин цхьа бутт. Атта а, високосан а шо хила тарло:
- нийса (כסדרה, ке-сидра), берриг 12 бутт лаьтта хийца а луш 30 а, 29 а де;
- тоъал (שלמה, шлема), оцу шарахь бутт хешван, дукха хьолехь 29 де хуьлуш болу, ду 30 де;
- тоьаш боцуш (חסרה, хасера), оцу шарахь бутт кислев, дукха хьолехь 30 де хуьлуш болу, лаьтта 29 дийнах.
Ишттачу кепара, шеран хила тарло 6 тайп-тайпана дохалла:
| Шерийн тайпанаш | Денош аттачу шарахь | Денош високосан шарахь |
|---|---|---|
| Нийса | 354 | 384 |
| Тоъал | 355 | 385 |
| Тоьаш доцуш | 353 | 383 |
Ӏида Песах даздо 15-гӀа нисана[2][3][4], иза хила беза бӀаьстенан бутт, беттан шо маьлхачуьнца нисдархьама жуьгтийн рузманехь тӀеэцна цикл 19 шо (жима цикл), цигахь 7 шо високосан ду. 19 шеран циклехь високосан херийн лоьмарш — 3, 6, 8, 11, 14, 17, 19.
Жуьгтийн шеран дохалла (нийса, тоъал, тоьаш доцуш далахь а) билгалдоккху тишрей беттан хьалхара де дийнахь (Рош ха-Шана). Йахудаллин хӀоттамца, Йом-кипур (10-гӀа тишрей) ца хуьлу пӀераскан дийнахь йа кӀирандийнахь (хӀунда аьлча кечам бан таро ца хулу шотан, ткъа шота дийнахь — кечам бан Йом-кипуран); цундела, Рош ха-Шана хила йиш йац кхаара йа пӀераска. Хошана раба (21 тишрей) ца хуьлу шот дийнахь (хӀунда аьлчи оцу дийнахь деш долу цхьа долу Ӏадаташ лору хьарам бина болх оршот дийнахь); цундела, Рош ха-Шана ца хуьлу кӀиран де. Ишттачу кепара, керла шо доладала йиш йац оршот дийнахь, шинара дийнахь, йеара дийнахь йа шот дийнахь. Рош ха-Шана кӀиран магочу дийнахь нисдархьама,хьалхара де эшахь дахдо цхьаьна денна.
Хьажа кхин а
Билгалдахарш
- ↑ Климишин, 1990, с. 250.
- ↑ Климишин, 1990, с. 256.
- ↑ What Is Passover?. Архивировано 5 августехь 2012 года.(ингалс.)
- ↑ First day of Passover. Архиван копи 2016 шеран 8 майхь дуьйна Интернетан архив#Проекташ(ингалс.)
Литература
- Календарь // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
- Год // Библейская энциклопедия архимандрита Никифора. — М., 1891—1892.
- Категория ЕЭБЕ:Еврейский календарь
- Климишин И. А. Если год… в шести вариантах // Календарь и хронология. — Изд. 3. — М.: Наука. Гл. ред. физ.-мат. лит., 1990. — С. 245—259. — 478 с. — 105 000 экз. — ISBN 5-02-014354-5.
Хьажоргаш
- Жуьгтийн рузма — йаззам бу Жуьгтийн электронни энциклопедин
- Еврейский календарь и конвертер дат
- Перевод дат еврейского календаря в другие календари
- Устройство еврейского календаря
- Вечный еврейский календарь — Perpetual Hebrew / Civil Calendar(ингалс.)