Дикаев, Мохьмад Жунидан воӀ

Дикаев Мохьмад вина 1941 шеран 1 сентябрехь Соьлжа-ГӀалахь исбаьхьаллин белхахочун Жунидан доьзалехь. Жунид Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан эшарийн, хелхаран ансамблехь говза пондарча хилла, гӀараваьллачу нохчийн къоман композиторца Димаев Ӏумарца цхаьна пондар локхуш а хилла иза. Дикаев Мохьмадан дай схьабевлла Соьлжа-ГӀалина гена йоццуш малхбалехьа Ӏуьллучу нохчийн йуьртара БердкӀелара.

1944 шарахь Дикаев араваьккхира доьзалца а, берриг нохчашца а. Цуьнан бералла дӀайахна Кхазакхстанан Жамбулан областан Чун кӀоштан Чу станцехь^[3]. 1949 шарахь иза хьалхарчу классе вахара^[4].

Нохч-ГӀалгӀайчоь меттахӀоттийнчачул доьзал цӀа бирзира. 1959 шарахь Дикаевс чекхйаьккхина йуккъера № 18 йолу ишкол^[4] Соьлжа-ГӀалахь, деша хӀоьттира Нохч-ГӀалгӀайн хьехархойн институтан историн-филологин факультетан къоман декъе. Институт тӀех дика чекхйаьккхинчул тӀаьхьа аспирантом а, хьехархойн институтан филологин факультетан хьехархо хилира^[5]. Институт чекхйаьккхинчул тӀаьхьа Ӏилманан болх бина. Цуьнан Ӏилманан кхолламашна йукъахь «Нохч-ГӀалгӀайн октябрал хьалхарчу муьран лирикин жанраш а, кепаш а» йу^[6].

Вай халкъана Ӏаьткъинарг дуьненна довзийта, нохчашна йукъара тайп-тайпана поэташ гучубийлира 1960-чу шерашкахь. Царах уггар зевне аз долчех цхьаъ вара Дикаев Джунайдан кӀант Мохьмад.

Хьехархойн институтехь Дикаев Мохьмадан студент хиллачу поэта а, ишколехь хьехархо а волчу Махмаев Жамалдис дуьйцу: «Цхьаболчара санна, хьалххе йазйина кечйинчу лекци тӀера бӀаьрг хьала ца ойбуш, наггахь студенташка а хьожуш, ца йоьшура цо лекци. Ша буьйцучу йаздархошца цхьаьна ша хилча санна, и дерриге дустарш, эпитеташ, фразеологин карчамаш, Ӏилманан терминаш ша кхоьллича санна, паргӀат, цхьа атта, тхоьца къамел а деш, оха нийса аьллачунна воккхаверца тӀетовш, тхан галдаьлларг „ларамаза“ нисдеш, даима а тхоьца къамелдаран кепехь бора цо болх. Цундела цо дийцинарг дагахь а лаьттара, башха жайнашна тӀе хьежа оьшуш а ца хуьлура… Говза поэт хилла ца Ӏаш, воккха Ӏилманча хирволуш вара иза… Ца кхиир-кх… Дависарг!».

Поэта дуьйцу, шаьш Кхазакхстанера цӀа а даьхкина, Соьлжа-ГӀалахь цӀенош дечу хенахь, шеца цхьаьна классехь доьшучу накъосташа, оьрсийн дешархоша, вовшахкхетта бахка а баьхкина белхи бира, шайна цунах доккха гӀо хилира, бохуш. Оцу хьокъехь ша «Комсомолан тайпа» газете материал йахьийтира, иза ара а йелира «Баркалла шуна, накъостий» цӀе а йолуш. Иза дара шен дуьххьарлера зорбанан дош, боху цо.

Дикаевн дуьххьара байташ зорба туьйхира 1958 шарахь «Комсомолан тайпа» газетехь^[4].

Дикаев Мохьмадан байташ дуьххьара зорбанехь арайийлина 1960 шераш дуьйладеллачу йуьххьехь нохчийн маттахь долчу газетийн а, «Орга» альманахан а агӀонаш тӀехь. Поэтан дуьххьара зорбанехь араевллачу байташ йу «Кхоьру со», «Нана», «Со тилавелла хиллера», «Хан дӀайоьду», «ХӀун ду йоI кӀантаца хилча?». Хьалхара шиъ зорбатоьхна 1961 шарахь «Орга» альманаха агӀонаш тӀехь. Важа кхоъ 1962 шарахь «Ленинан некъ» газета тӀехь. Оцу хенахь «Орга» альманаха редактор лаьттинчу Мамакаев Мохьмада 1962 шарахь арайаьллачу альманахан 4-чу номерехь зорбатоьхна Дикаев Мохьмадан ворхI байт («Сан накъост-нийсархо», «Буьйсанна БердкӀелахь», «Суьйре йу тӀейогӀуш вайна», «Ахь берахь дуьйна Ӏамийна, Даймохк», «Поэтан нене», «Дай баьхначу махкахь», «Баьллийн зазаш»). Къоначу поэтах лаьцна шен довха дош далийнера нохчийн поэзин къаночо оцу байташна хьалха: «Къоначу поэтан Дикаев Мохьмадан аз хӀинцачул хьалха а хезна шуна, тхан хьомен дешархой, хӀокху альманахан агӀонаш тӀера дӀа».

Дикаев Мохьмадан поэзехь къеггина гуш нохчалла йара. Цо дукха дуьйцу шен кхолламашкахь «нохчий» дош, дукха хаало цуьнан поэзехь къомах дозаллаш дар. Лерна бехкамаш мел бо, цо кхин а къеггина дуьйцура шен къоман оьздачу гӀиллакхех. Синойн паргӀато йихкина зама уггар чӀогӀа чӀагӀйелча, цо йазйо «Нохчо ву со» байт. Иштта Кавказан тӀамах а, Нохчийчоьнах а лаьцна драма а, стихаш а йазйо: «Даймехкан сур», «Сан Даймохк», «Къинхетаме Нохчийчоь».

1963-чу шарахь Москохахь дӀабаьхьначу къоначу йаздархойн йерригсоюзан гуламехь дакъалаьцна Дикаевс. Кхузахь цунна бевзира гӀарабевлла советийн поэташ Тихонов Николай а, Твардовский Александр а, Н. Прокофьев а, цара, Дикаевн кхолларалла йевзина, цунна лаккхара мах хадийра^[4].

Твардовскийс мух-мухха йолу байташ хаста ца йора. Амма Дикаев Мохьмадан байташ тайнера Твардовскийна а, Тихоновна а. Поэзин лаккхара гозанча волчу оцу шиммо а дика леринера къоначу поэтан стихаш. Къаьсттина билгалъйаьккхинера «Стеган цӀе» байт. Оцу хийшаршкахь-семинарашкахъ жамӀаш деш ша йазйинчу цхьана статьян тӀехь Н. Тихоновс билгалдаьккхина: «Нохчийн поэтан Дикаев Мохьмадан поэзехь вайна хеза нохчийн музыкин гӀирсаца-мерза-пондарца локхуш хиллачу ламанхойн ширчу иллийн мукъамаш а, къонахчун шовкъ а, наггахь бен хуьлуш йоцу стихан иралла а». ХӀетахьлерчу йоккхачу Советийн пачхьалкхехь дукха бара къона поэташ, царалахь тоьлларш хилла оцу гуламехь дакъалоцуш берш. Царна йуккъехь а дикачарах ларар мехала дара поэтана шена хилла ца Ӏаш, йерриг нохчийн поэзина а.

ХӀетахь дуьйна Дикаев Мохьмадан байташ кест-кеста арайийлина муьран зорбанехь, йукъарчу гуларшкахь, радиохь, телевизионехь. ЦӀаьххьана лекъа поэтан аз, хеда цуьнан жигара болх. Дикаев Мохьмад кхелхина 1979 шеран эсаран беттан 29-гӀа дийнахь.

Нохчийчуьрчу Бердыколь йуьртахь Дикаев Мохьмад сий деш урамна цӀе тиллина^[7].

2016-чу шеран лахьанан беттан 5-чу дийнахь Нохчийн Республикин Ханпаша Нурадилов цӀарах йолчу Пачхьалкхан академически драматически театрехь поэт Дикаев Мохьмадан иэсан суьйре дӀайаьхьира^[8].