Дешаран де

1 сентябрь беттан даздарийн статус хилар доьзна ду ширачу рузманан ламасташца. Византехь IV бӀешарахь Никейн кхеташонан сацамца Керла шо даздан долийра 1 сентябрехь, Русехь дуьххьарлера Керла шо византин кепехь дӀадаьхьира 1492 шарахь — хӀара шо, дӀадоладелла 1 сентябрехь, кхоьллина Сийлахь-Воккхачу герцоган III омрица. Цуьнца цхьаьна оьрсийн йарташкахь 1 сентябрь йуьртабахаман белхаш чекхбаларца а, йасакх гулйарца а доьзна хилла, ткъа дезачу дийнах олура Семёнан де; цӀенош а, майданаш а хазйина дитташца, ленташца, буьрканашца^[4].

Петр I заманахь керла шеран йуьхь дӀайахийтира 1 январе, амма дешаран шо дӀадоьдура гурахь: климат бахьана долуш берашна аьхка садаӀа аьтто бара, ткъа бӀаьстенан каникулаш тӀех шийла хир йара^[4]. 1804 шарахь «вузашна кӀел йолчу дешаран учрежденийн уставо» билгалдаьккхира гимназешкахь урокаш 1 августехь дӀайолайала йеза, 1 июлехь чекхйала йеза, «июль — мукъа меттиг йа садаӀаран бутт бу». Амма 1930-гӀа шераш тӀекхаччалц Россехь дешаран шо дӀадолоран цхьабосса хан йацара: гимназешкахь а, пачхьалкхан школашкахь а урокаш схьайоьллура августехь, ткъа йуьртан школашкахь дукха хьолахь бераш тӀе ца оьцура аренан белхаш чекхбевллачул тӀаьхьа бен^[5]. 1930-чу шарахь Халкъан комиссарийн кхеташоно декхаре дира 8-10 шераш долу дерриге а бераш гурахь школе дӀаэцар. Цхьа терахь билгалдаьккхира СССР-н Халкъан Комиссарийн Советан а, ВЦК ВКП(б) 1935 шеран 3 сентябрь 1935 шеран 1935 шеран 3 сентябран указаца, цу тӀехь дешаран шо дӀадолор луьра 1935-чу дийнахь билгалдаьккхира^[6][7].

Дешаран шо цхьаалла доладеллехь а, 1980-гӀа шераш йуккъе даххалц, 1-ра сентябрь белхан де бен дацара. РСФСР-н школин хьакъволчу хьехархочо Фёдор Брюховецкий кховдийра иза дезде дерзор а, школера дешархошна даздарийн барамаш вовшахтохар а. Иштта, 1984-чу шеран 15-чу июнехь СССР-н Лакхарчу Советан Президиумо «Дезчу денойх а, дагалецамечу денойх а лаьцна» указ арахийцира, 1 сентябрь къоман Ӏилманан де аьлла дӀакхайкхош. Цу хенахь дуьйна СССР-н йерриге а школашкахь ламастан гуламаш вовшахтоха буьйлабелира, ткъа дийнан хьалхара ах тематически занятешна а, хьехархошца цхьаьнакхетаршна а лерина дара. СССР йоьхначул тӀаьхьа ламаст лардина: 1 сентябрь мукъа де а, дешаран хьалхара де а дуьсуш ду Росси а, дукхаха йолчу постсоветски пространствон пачхьалкхашкахь а^[6][8].

Ӏилманан ден коьрта ламаст ду церемониальни гулам. 1-чу сентябрехь Ӏуьйранна дешархой гулло ишколан кертахь; Россин ГимнӀпачхьалкхан гимн локху, байракх хьалааййо, директоро а, хьехархоша а бераш декъалдо керлачу дешаран шарца. ЦхьайтталгӀачу классан дешархочо шен белшаш тӀехь хьалхарчу классан дешархо лелаво, цо шо доладаларан билгало йолуш горгали бека. Ассамблейшкахь бераша байташ йуьйцу, эшарш лоькху, спектаклашкахь дакъалоцу, выпускникийн йа тӀеман ветеранийн хӀолламашна хьалха зезагаш дохку^[5][9].

Гулам чекхбаьлча, классан куьйгалхочуьнца цхьаьнакхетарш хуьлу, патриотизмах, кхерамзаллех, оьздангаллин мехаллех лаьцна къамелаш до. 2022-чу шарахь дуьйна Российн школашкахь хӀора шинаридийнахь урокаш йолаялале дӀахьош йу «Мехалечух лаьцна къамелаш» цӀе йолу классал арахьара курс; оцу урокех хьалхарниг хаарийн денна лерина йу^[5].

Университеташкахь формалан гуламаш кӀезиг хуьлу; меттана хьалхарчу курсан студенташна ло инициаци, факультет йовзийтар, ориентацин курсаш^[10].

Японехь дешаран шо дӀадолало апрелехь, чекхдолу шолгӀачу шеран мартехь; Къилбаседа Корей махкахь, урокаш дӀайолало мартехь. Францехь бераш школе долало сентябрь беттан хьалхарчу деношкахь, амма нийса хан билгалйоккху хӀора шарахь дешаран министралло. Германехь дешаран шо дӀадолало август чекхболуш дуьйна октябрь йуккъе кхаччалц, федералан штате хьаьжжина, ткъа АЦШ цхьа хан йац: ишколан кӀошташкахь школаш схьайоьллу июль чекхболуш дуьйна сентябрь кхаччалц. Австрали махкахь бераш деша долало январь чекхболуш йа февраль болалуш^[4][8].

Ӏилманан ден хаддаза билгалонаш йу ишколин тӀоьрмиг а, горгали а, гулам. Мехкарша лелайо луьста кӀайн банташ а, кучамаш а, кӀенташа лелайо формалан костюмаш. Хаарийн дийнах дукха хьолахь олу «кӀайн лукийн а, астрийн а фестиваль» — школера дешархоша а, церан дай-наноша а ламастехь зезагаш ло хьехархошна, дешаран шо доладаларца уьш декъалбеш. 2014-чу шарахь дуьйна Россехь йаьржаш йу «Зезагийн меттана бераш» акци, цуьнан гурашкахь хьалха букеташ эца лелош хилла ахча дехьадоккху хьашташ долчу берашна а, буоберашна а гӀо дан^[9][11][12].

Хаарийн денца хьехархой а, дешархой а ламастехь декъалбо пачхьалкхийн а, гӀалин а, кӀоштийн а, тайп-тайпанчу организацешна а куьйгалхоша, шайна йукъахь дешаран хьукматашка а бахар а долуш^[13].