Дерриг дуьненан болх Ӏалашбаран де

1818-чу шарахь тӀеийцира «Белхашна тӀехьожуш хиларан закон»^[4].

1859-чу шарахь кхоьллира Промышленность(оьр.)нохч. талларан комисси. Кхоьллира «Белхан бакъонийн кодекс»^[4][5].

1882-чу шарахь, императрица Елизавета Петровна(оьр.)нохч. йолуш, араделира «Фабрикийн инспекцеш кхолларан закон», цара предприятийн белхана тӀехьожуш а, контроль еш а терго латтадора.^[3][4].

1899-чу шарахь гучуделира контролан орган «Фабрикийн а, ломан заводийн а гӀуллакхашкахь коьрта присутстви»^[4].

1903-чу шарахь тӀеийцира белхан меттигехь хиллачу кхоьрамзачу хилламах зен хиллачарна а, церан доьзаллашна а компенсаци дӀаяларан бакъонаш^[3].

1986-чу шарера дуьйна билгалдоккхуш ду «Белхан меттигехь кхелхинчу йа лазийначу белхалойн дуьненайукъара иэсан де»^[3].

1989-чу шарахь Профессиональный союз(оьр.)нохч. дӀаяхьира «Кхелхинчу белхалойн иэсан де» АЦШ а, Канада а^[4].

1996-чу шарахь Къинхьегаман дуьненайукъара организацис кховдийра «Дерригдуьненан къинхьегам ларбаран де» хӀотторан тәкъдим^[6].

1999-чу шарахь, 100-нал сов пачхьалкхехь, дӀаяьхьира акцеш а, мероприятеш а, йукъараллин терго, цунна йукъахь Механизм государства(оьр.)нохч. а йолуш, къинхьегам ларбарца доьзна долчу тайп-тайпанчу проблемашна тӀеяхийтарна хьажийна йолу.

2003-чу шарахь, Международная организация труда(оьр.)нохч. иницитаивица, кхоллира «Дерригдуьненан къинхьегам ларбаран де»^[3][4].

2003-чу шеран 28 апрелехь дуьххьара билгалдаьккхира хӀара дезде^[3].

• Дезде билгалдоккху дуьненан 187 пачхьалкхехь^[7].

2006-чу шарахь тӀеийцира «Къинхьегаман кхерамзаллина а, гигиенина а аьтту беш болчу буххан хьокъехь йолу конвенци (№ 187)»^[5].

«Дерригдуьненан къинхьегам ларбаран дийнахь» пачхьалкхо дӀахьо иштта йолу мероприятеш^[4]:

• форумаш,
• Круглый стол(оьр.)нохч.,
• Выставка(оьр.)нохч.,
• конференцеш.

Къинхьегам ларбаран хьалхара проблемаш дуьйцу, говзанчаша докладаш йо труднорешаемычу хаттаршна а, заводийн болх вовшахтохарна а кховдамашца^[4].

Къинхьегаман коллективаша а, тайп-тайпанчу дешаран меттигаша а вовшахтуху^[4]:

• Лекция(оьр.)нохч.,
• практическин занятеш,
• тематикин видеошка хьажар.

Кхелхинчу белхалойн мемориалашка зазаш дуьйхку^[4].

Россехь Федерацехь хӀора шарахь дӀахьо «Йерригроссин къинхьегам ларбаран кӀира»^[4].

• 2024-чу шарахь Москох дӀаяьхьира белхан меттигехь кхерамзалла латторехь 1 600 сов мероприяти (2 400 сахьт)^[7].

«ХӀокху акцеша Россин промышленни предприятийн а, фирмийн а куьйгалхойн а, белхалойн а агӀора алссам тидам а, гӀолацар а тӀехьоду», — билгалдоккху Министерство здравоохранения и социального развития Российской Федерации(оьр.)нохч.^[8].

ХӀора шарахь «Дерригдуьненан къинхьегам ларбаран де» билгалдинчу лозунгца дӀахьо^{[4][7][9][10]}.

• 2003 — «Глобализация(оьр.)нохч. хьолахь къинхьегам ларбаран культура»;
• 2004 — «ХӀора белхан меттигехь къинхьегам ларбаран культура»;
• 2005 — «Къинхьегам ларбаран культура, къаьсттина гӀишлошйаран декъехь»;
• 2006 — «Достоийн къинхьегам. Кхерамза къинхьегам. Вирус иммунодефицита человека(оьр.)нохч./Синдром приобретённого иммунного дефицита(оьр.)нохч. ларвалар»;
• 2007 — «Кхерамза а, могаш-марша а белхан меттигаш: достоийн къинхьегам бакъдерг дийр ду вай»;
• 2008 — «Профессионалан рискашца урхалла дар»;
• 2009 — «Кхерамза къинхьегам — хӀора стаган бакъо йу»;
• 2010 — «Керлачу хьелашкахь къинхьегаман сферехь рискашца урхалла дар а, профилактика а»;
• 2011 — «Къинхьегам ларбаран урхаллин система: сецар доцуш кхиаре боьду некъ»;
• 2012 — «„Баьццарчу“ экономикехь къинхьегам ларбар кхиор»;
• 2013 — «Профессионалан цамгарш дӀаяхар (профилактика)»;
• 2014 — «Белхан меттигашкахь химин хӀуманаш лелочу хенахь къинхьегам ларбар»;
• 2015 — «Цхьаьна къинхьегам ларбарехь профилактикин культура лакхайаккхур йу вай»;
• 2016 — «Белхан меттигехь стресс: коллективан кховдам»;
• 2017 — «Къинхьегам ларбарехь хаамаш гулбар а, уьш лелор а оптималан дар»;
• 2018 — «Керлачу чкъуран кхерамзалла а, къинхьегам ларбар а»;
• 2019 — «Къинхьегам ларбар а, къинхьегаман сферин хиндерг а»;
• 2020 — «Пандеми сецор йу вай: белхан меттигехь кхерамзалла латторо а, могашалла Ӏалашъяро а адам кӀелхьарадаккха тарло»;
• 2021 — «Кризис хила тарлуш хиларх кхетар, цунна кечдалар а, жоп далар а — инвестициш йе къинхьегам ларбаран чӀогӀачу системина»;
• 2022 — «Йукъарчу ницкъашца къинхьегам ларбаран позитиван культура кхоллар»;
• 2023 — «Кхерамза а, могаш-марша а белхан гуо — къинхьегаман сферин коьрта принцип а, бакъо а ю»;
• 2024 — «климат хийцаяларан къинхьегаман кхерамзаллина а, гигиенина а йолу Ӏаткъам»;
• 2025 — «Цифровая трансформация(оьр.)нохч. а, Кхоьллина интеллект(оьр.)нохч. а белхалойн кхерамзаллина а, могашаллина а йолу Ӏаткъам»^[11].

• 1742-чу шарахь, Ӏилманча-энциклопедисто Ломоносов, Михаил Васильевич(оьр.)нохч., йукъадаьккхира кхетам — Вентиляци. Цо Шахта(оьр.)нохч. чохь вентиляцин хӀоттамаш конструировать бира^[5].
• 1878-чу шарахь, художник Ван Гог, Винсент, Проповедь(оьр.)нохч. даржера дӀаваьккхира, шахтёрийн бакъонаш ларйаран а, церан къинхьегаман хьелаш тодаран а дехарш дарна (Боринажехь, Бельгин къилбехьа шахтёрийн кӀоштахь, Миссионерство(оьр.)нохч. волуш болх беш вара иза)^[5].

  «ХӀокху шахтин гӀалат цӀе ю, хӀунда аьлча кхузахь дукха адамаш делла — охьадуьссуш, хьаладовлуш, садоттарца йа рудникан газ эккхарца, лаьттан бухара хишца штрек хих йузаро, тишъелла штоленаш чуйожаро и. дӀ. кх. Иза — кхераме меттиг ю, хьалха бӀаьрг кхетталц йерриг а гонахара меттиг шен кхерамечу дийна доцучу куьцаца цецвоккхуш ю. Кхузахь болх бечу белхалойн дукхалла — хоршас кӀелбаьхна, бексерла хилла адамаш ду; церан гар ледара, кӀадделла, доьхна, хьалххе къанделлачу нехан санна ду. Зударий а, дукха хьолахь, бексерла-кӀай а, къанбелла а бу», — йаздора Ван Гог, Винсент(оьр.)нохч. шен вешийна Ван Гог, Тео (торговец картинами)(оьр.)нохч. йаздинчу кехат тӀехь, 1878-чу шарахь^[12].

• 1884-чу шарахь чӀагӀдира «Белхалойн дахар а, могашалла а страховать йаран закон», иза кховдийна вара Германи канцлер(оьр.)нохч. Бисмарк, Отто фон(оьр.)нохч.^[13].
• 1912-чу шарахь, йаздархочо Кафка, Франц(оьр.)нохч. кхоьллира Европехь дуьххьарлера белхан Каска(оьр.)нохч. (Богемин паччахьан белхалошна кхоьрамзачу хилламех Страхование(оьр.)нохч. йечу агентствехь болх беш вара иза)^[5].

«Сан йиъ кӀоштахь, адамаш гӀишлошйаран белхан готаш тӀера маьлханчаш санна охьаоьху, уьш машенашна кӀел кхуьйсу, йерриг а хьарсош керча, дерриг а дахкаш чуоьху, берриг а ламиш шерша; хьалаайа гӀерташ долу дерриг а, лаьтта чукерча, а цхьа хӀума охьадилла гӀерташ, шаьш охьаоьху. Фарфоран заводийн зудабераш дагадеанчахь корта лазаболу, уьш, пхьегӀаш дӀахьош, ламиш тӀера ца соцуш охьаоьху», — йаздора Франц Кафкас шен доттагӀчуьнга Брод, Макс(оьр.)нохч. йаздинчу кехат тӀехь, 1909-чу шарахь^[14].

• 1919-чу шарахь, Первая мировая война(оьр.)нохч. ветерано Эдуард Буллардс, кхоьллира Америкехь дуьххьарлера белхан каска^[5].
• Россин предприниматель(оьр.)нохч. а, меценат(оьр.)нохч. а Морозов, Сергей Тимофеевич(оьр.)нохч., производствехь социалан политикин говзанча вара. Белхалошна культурин мероприятеш дӀаяхьарца (театр(оьр.)нохч. а, Библиотека(оьр.)нохч. а эхар, дешаран лекцеш ешар, белхалойх футбол(оьр.)нохч. команда кхоллар), цуьнан аьтту белира предприятехь малар мийларан барам охьабаккха^[5].
• Россин художнико Малевич, Казимир Северинович(оьр.)нохч. кховдийра Дорожные работы(оьр.)нохч. дечу хенахь Специальная одежда(оьр.)нохч. метта можо-цӀен куртканаш лелоран идей^[5].