Девиз
Деви́з (фр. devise) — Геральдикан сурт (йуьхьанца) щитан тӀехь кхечу суьрташна тӀехула дӀахӀоттийна, цхьана билгалдаьлла хилам[1] йа доца алар дагадоуьйтуш гӀуллакх деш долу, гербашна тӀехь, омранашна тӀехь йоза ду[2].
Масала, Сийлахь-Везачу Андрей Первозваннин орденан девиз йу: «Ийманна а, тешаме хиларна а», ткъа графийн Перовскийн девиз йу: «Вевзаш ца хила, амма хила». Девиз хила тарло цхьаммо шен дахарехь лелош долу лозунг йа бакъо. Цхьаболчу кхайкхамхоша (масала, сакенаша) а лору тӀеман мохь девиз.
Истори
Девизаш йац ширачу оьрсийн паччахьан мухӀарш тӀехь, амма царна тӀехь ду йозанаш, титулан йукъа ца догӀуш, амма хьахош ду наггахь аьрзунан кортошна йукъахь гойтуш долу жӀар, Византин масалш лелош. Официалан мухӀарш доцург, оьрсийн суверенаша лелайора тайп-тайпана эмблемаш а, цаьрца йоьзна девизаш а йолу долахь йолу мухӀарш а.
Петр I-чун кхаа агӀонан мухӀар тӀехь, цуьнан кисанахь долчу сахьтана тӀе дӀатоьхна, гойту: цхьана агӀор — мархах арадаьлла куьг, императоран таж лаьцна, лакхахь-провиденин аз, йоза а долуш: DAT ET AUFFRT. Вукху агӀор-профилехь паччахь, таж диллина, скульптор санна, оьрсийчоь гойтуш долу хаза хӀайкал чекхдоккхуш, ADIUVANTE (Иегован гӀоьнца) аьлла йоза а долуш. МухӀаран кхоалгӀачу агӀон тӀехь: паччахьан цӀеран монограмма.
Императрица Екатерина II-гӀачо (1762—1796) шен леррина корреспонденцина лелайора мухӀар, стигална а, лаьттана а йукъахь болу безаман узел (lacs d’amour) гойтуш, цу тӀехь йаздина дара: "цхьана Ӏожалло со дӀайоккхур йу. Екатерина II-гӀачун шен мухӀар тӀехь гойтуш ду ал бос болу дитт, мозий а, геннахь гуш накхармозийн цӀа а долуш .Цу тӀехь девиз йу: "ПАЙДЕ"аьлла.
Император Александр II (1855—1881), дуьххьарлера оьрсийн паччахь, империн гербна а, империн лакхенашна а йукъайаьккхина девиз: «ДЕЛА ВУ ВАЙЦА[3]».
Девизаш оьрсийн цхьаццаболчу нехан гербаш тӀехь бен ца нисло XVII бӀешеран шолгӀачу декъехь дуьйна. Амма йуьхьанца девизаш наггахь кхуллуш хилла стеган билгало, хӀунда аьлча цхьана доьзалан декъашхойн тайп-тайпана девизаш хила тарлора, цхьатерра гербаш йоллушехь. Цул тӀаьхьа девизаш лелайора графаша Головкина (1710), графаша Брюса (1721), графаша Остермана (1730), графаша Бестужев-Рюмина (1742). Фельдмаршал князь Пётр Христианович Витгенштейн-Берлебургскийн шен герб тӀехь девиз йара: «Ас цхьанна а дӀалур дац сан сий» (Псковски князь Святой Габриэлан дешнаш), шен шаьлтанан лаг тӀехь латинийн маттахь карладаьккхира, и девиз къобалйира императора (30 ноябрь 1813).
Девиз йолу герб къобалйинчу хенахь дуьйна бен къобал йан ца йеза девизаш гӀараваьллачу доьзалан йа тайпанан гербан йу аьлла[4].
Геральдика
Девизаш йуьхьанца геральдикан цӀераш йара, кхечу суьрташна тӀехула дӀахӀиттийна тарх тӀехь, цхьацца билгалбаьлла хилам дагабоуьйтуш. Французийн геральдикехь девиз а гойтура готта геральдикан доьхка. Девизан и маьӀна хӀинца лардина ингалсан геральдикехь «badges» цӀарца (Йоркан цӀийнан марахь девиз йара кӀайн зезаг, ткъа Ланкастеран цӀийнан марахь — цӀен зезаг).
ХӀинцалерчу заманахь девиз — гербца доьзна доца дӀахьедар ду. Девиз дӀахӀоттайо герб тӀехь тарса бухахь йа лента тӀехь. Лентан а, элпийн а бос нийса хила беза гербан эмалца а, металлашца а. Девизаш дӀахӀиттадо наггахь пачхьалкхан гербашна тӀехь (четар) тӀехь.
Девиз муьлххачу а маттахь хила тарло, амма малхбузерачу дуьненахь коьртачу декъана латинан мотт лелабо. Меттигера меттанаш уггаре а хьалха Ӏедалша лелабо.
Девизаш йекъало:
- Гербан долахочун фамилица йоьзна йерш.
- Герб тӀехь гайтинчу суьртаца йоьзна (лесталуш доцу, и. дӀ. кх. а).
- Бехкаман маьӀна долуш, шен маьӀна къастаза (со Ӏийр вац и. дӀ. кх. а).
- Кица йа алар (къинхьегам боцуш дика ца хуьлу и. дӀ. кх. а).
- Герб йаларан бахьанаш дийцаран гӀуллакх до (къинхьегамца, дикаллица, и. дӀ. кх. а).
- Догматически алар (Православи, самодержави, къам, и. дӀ. кх. а)[5][6].
Билгалдахарш
- ↑ Девиз // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
- ↑ Девиз // Толковый словарь живого великорусского языка : в 4 т. / авт.-сост. В. И. Даль. — 2-е изд. — СПб. : Типография М. О. Вольфа, 1880—1882.
- ↑ Свод законов № I, Приложение № I, 1856 г.
- ↑ Девизы русских гербов. Издание гербового отделения Департамента герольдии. СПб. Тип: Правительствующего Сената. 1882 г. стр. 1-4.
- ↑ П. фон-Винклер. Русская геральдика. История и описание Русских гербов, с изображениями всех дворянских гербов внесённых в Общий гербовник Всероссийской империи. Вып. № 3. (с 326 рисунками). СПб. Тип: И. А. Ефрона. 1894 г. [1] Архиван копи 2019 шеран 20 июлехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ
- ↑ Сост: Джованни Санти-Мадзини. Геральдика. История, терминология, символы и значения гербов и эмблем. М. Изд: Астрель. стр. 511—512. ISBN 978-5-271-10044-4.
Литература
- Мадлен Фелисите Жанлис, перевод Мадлен Фелисите Жанлис, «Девизы», 1803 год.
- Девизы русских гербов. — СПб, 1882.
- Тройницкий С.Н. Гербовые девизы русского, польского, финляндского и прибалтийского дворянства. — Петроград: тип. Сириус, 1910. — 55 с. Архиван копи 2013 шеран 12 февралехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ
- Девиз // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
- Liberté, fraternité, égalité // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
- Сост: П. А. Дружинин. Общий Гербовник Дворянских Родов. Части I—X. М., Изд. Трутень. 2009 г. ISBN 978-5-904007-02-7.
- Сост: И. В. Борисов. Дворянские гербы России: опыт учёта и описание XI—XXI частей «Общего Гербовника дворянских родов Всероссийской империи». М., ООО Старая Басманная. Тип: Форгрейфер. 2011 г. стр. ISBN 978-5-904043-45-2.